Tekorten en schulden exploderen wereldwijd

Staatsschulden Door coronamaatregelen lopen begrotingstekorten hard op, rekent het IMF voor. Crisisbeleid is nodig, maar kan later voor problemen zorgen.

Het gebouw van de World Bank Group in Washington.
Het gebouw van de World Bank Group in Washington. Foto Daniel Slim / AFP)

Het klinkt bijna als een noodkreet: er is een snel en gecoördineerd antwoord nodig van overheden om de gezondheids- en economische risico’s van Covid-19 te mitigeren. En de diverse rijksbegrotingen moeten daarin een cruciale rol spelen.

De oproep is afkomstig van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), dat deze week zijn traditionele voorjaarsvergadering houdt, zij het virtueel. Eerder deze week legde het fonds een gitzwarte projectie voor 2020 over de wereldeconomie heen: de crisis van 2008 zal een kleintje lijken vergeleken bij de impact van corona.

Veel, zo niet alles, komt in deze crisis aan op de zogenoemde fiscal response: de mate waarin overheden hun portemonnee trekken om uitvallende delen van de economie overeind te houden. Primair gaat het dan om levens redden. Daarvoor, zo raamt het IMF, is wereldwijd in elk geval 3.300 miljard dollar nodig aan directe steun voor zorg en vraaguitval in de economie. Daar komt nog eens 4.500 miljard dollar aan leningen, kapitaalinjecties en garanties bij.

Schuldensprong

Die massale steun leidt tot een explosie van staatsschulden. Noodzakelijk en passend, is de korte conclusie van het IMF daarover. Niks aan te doen, kortom. Tegelijkertijd bedroeg de gezamenlijke overheidsschuld eind 2019 al 83 procent van het wereldwijde bbp. Het IMF verwacht een sprong naar ruim 96 procent in 2020.

Die situatie is zorgwekkender voor de arme en opkomende economieën die naast de pandemie ook te maken hebben met een abrupte verslechtering van de financieringsvoorwaarden, en een instortende export en vraag naar grondstoffen.

Staten in nood: de IMF-prognose voor het lopende jaar

Veel landen staan er ook nog eens slechter voor dan aan het begin van de vorige grote crisis, die van 2008, zo rapporteerde het International Institute of Finance vorige week al. Samen hebben overheden, particulieren en bedrijven 87.000 miljard dollar meer schuld dan twaalf jaar terug. Dat maakt veel landen kwetsbaar nu er een forse verhoging van de publieke schulden aan komt.

Welke gevolgen de coronacrisis heeft voor de begroting en staatsschuld van verschillende landen, rekende het IMF woensdag voor in zijn halfjaarlijkse Fiscal Monitor. Ook hier liegen de cijfers er niet om: voor alle landen van de wereld samen gaat het begrotingstekort van 3,7 procent van het bbp in 2019 naar 9,9 procent dit jaar. Uitschieters: de Verenigde Staten (15,4 procent) en China (11,2 procent). De eurozone steekt daar met een gemiddeld tekort van 7,5 procent relatief bescheiden bij af. Dat komt mede doordat de uitgangspositie beter was: in 2019 was het gemiddelde tekort in de eurozone maar 0,7 procent. Dat was vooral te danken aan de begrotingsoverschotten in Duitsland, en Nederland.

De begrotingstekorten als gevolg van het coronabeleid jagen de staatsschulden ver op: mondiaal van 83,3 procent van het bbp naar 96,4 procent. Ook hier vallen de Verenigde Staten op. Volgens de definitie van het IMF gaat de Amerikaanse staatsschuld van 109 naar 131,1 procent. Dat is bijna een ‘Italiaans’ percentage.

Noodpakket EU

De eurozone ziet de staatsschuld stijgen van 84,1 procent naar 97,4 procent. Achter dat gemiddelde gaan grote verschillen schuil. Duitsland stijgt naar nog geen 69 procent. Italië naar 155 procent. Dit gat tussen noord en zuid verklaart waarom de onderhandelingen over een gemeenschappelijk financieel coronaplan voor de eurozone zo moeizaam verliepen.

De Europese Unie wist na eindeloos diplomatiek video-conferencen tot een noodpakket van 540 miljard euro te komen, vooral bedoeld voor de armste lidstaten (lees: die met de hoogste schulden). Het pakket bestond uit noodhulp uit het Europees Stabiliteitsmechanisme, een versterking van de kredietverleningscapaciteit met 200 miljard van de Europese Investeringsbank en een nieuwe werkloosheidsverzekering van 100 miljard euro.

Is de 540 miljard euro die nu op Europees niveau is vrijgemaakt om de coronacrisis te bestrijden genoeg? Mario Centeno, de voorzitter van de eurogroep van ministers van Financiën, zei woensdag in deze krant dat hij zich kan voorstellen dat het twee- of drievoudige nodig kan zijn.

Gemeenschappelijke oplossingen

Poul Thomsen, hoofd van het Europese departement van het IMF, hield zich daar woensdagochtend over op de vlakte. Het IMF gaat in dit opzicht liever niet op de middellange termijn in, zei hij, want alles hangt af van het onder controle krijgen van de pandemie. Toch klonk bij hem een voorkeur door voor gemeenschappelijke financiële oplossingen. „Je moet er zeker van zijn dat alle landen de noodzakelijke stappen kunnen nemen, zonder de financiële markten te verontrusten en de onderlinge renteverschillen te verhogen.” Die 540 miljard euro is nu genoeg, aldus Thomsen. „Het is vooral belangrijk dát er een respons is op EU-niveau.”

Hij liet ook begrip blijken voor de opstelling van het noorden in de eurogroep, dat zijn financiën voorafgaand aan de coronacrisis op orde had. „Wij hebben altijd gezegd dat het verstandig is het dak te repareren als de zon schijnt.”

Dat geldt volgens Thomsen ook voor veel Oost-Europese landen, die steviger buffers hebben opgebouwd dan vlak voor de Lehmancrisis van 2008. Maar uiteindelijk, zei hij, „gaat het erom dat alle landen de ruimte hebben om te doen wat ze moeten doen. Dat herhaal ik. En anders springen wij [het IMF] bij.”

Na corona

Wereldwijd wordt nu cruciaal beleid gemaakt, terwijl de mist van crisis nog lang niet is opgetrokken. De omvang van de impact van corona op de openbare financiën is nog zeer onzeker. Die hangt af van de duur van de pandemie en van de vraag of economisch herstel snel komt of juist lang op zich laat wachten. Het IMF laat deze periode van massale overheidssteun vergezeld gaan van een oproep tot transparantie: die is cruciaal om de begrotingsrisico’s te beheersen.

Dat is met name van belang voor de periode na corona. Als de al dan niet intelligente lockdowns ten einde komen, zullen de economieën een nieuwe start moeten maken. Dan zal de overheid een stap terugdoen om ruimte te maken voor particuliere initiatieven. Volgens het IMF is het de dure plicht van overheden om dan ook het pad van houdbare schulden terug te vinden: torenhoge schulden voor de lange termijn zijn immers een recept voor nieuwe ellende.