Houdt de WHO China echt de hand boven het hoofd?

Tien vragen over de Wereldgezondheidsorganisatie Wat heeft de Amerikaanse president Trump tegen de WHO? Hoe schadelijk is zijn kritiek voor de organisatie? En heeft hij (een beetje) gelijk?

De baas van de Wereldgezondheidsorganisatie, Tedros Adhanom (links) met de Chinese president Xi Jinping, tijdens een bezoek in China eind januari. De WHO-topman loofde publiekelijk de Chinese aanpak van de epidemie, hoewel inmiddels de aanwijzingen zich opstapelen dat Beijing de uitbraak lang bagatelliseerde.
De baas van de Wereldgezondheidsorganisatie, Tedros Adhanom (links) met de Chinese president Xi Jinping, tijdens een bezoek in China eind januari. De WHO-topman loofde publiekelijk de Chinese aanpak van de epidemie, hoewel inmiddels de aanwijzingen zich opstapelen dat Beijing de uitbraak lang bagatelliseerde. Foto Naohiko Hatta/Reuters

De Amerikaanse president Donald Trump voert campagne tegen de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en heeft de Amerikaanse bijdrage twee tot drie maanden opgeschort. Wat heeft hij tegen de VN-organisatie die een belangrijke rol speelt in de strijd tegen corona? En heeft hij gelijk?

1 Wat heeft Trump precies beweerd?

Hij heeft de WHO beschuldigd van „zwaar mismanagement en toedekken” bij de aanpak van de coronapandemie. „De WHO heeft gefaald in haar basisplicht. Er zijn veel doden gevallen door haar fouten.” Trump vindt dat de organisatie China de hand boven het hoofd houdt en niet krachtig genoeg optreedt. „Wat ze ook doen, China krijgt altijd gelijk” van de WHO, zei hij.

2 Wordt de WHO hard geraakt door Trumps besluit?

De Verenigde Staten zijn de hoofdsponsor van de WHO, goed voor circa 10 procent van de begroting. Mocht de jaarlijkse bijdrage van ruim 500 miljoen dollar (459 miljoen euro) vervallen, dan is dat een zorg die de WHO er op het hoogtepunt van een pandemie eigenlijk niet bij kan hebben. Het is onduidelijk of de opschorting ook onmiddellijk gevolgen heeft voor de strijd tegen corona. Amerikaanse medici vinden Trumps zet onverantwoord.

3 Wat doet de WHO eigenlijk?

De WHO informeert landen over bedreigingen voor de volksgezondheid, ze adviseert en ondersteunt. In deze pandemie werd de organisatie vooral bekend van de persconferenties van directeur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus, een Ethiopische malaria-expert die de organisatie sinds 2017 leidt.

4 Hoe machtig is de WHO?

De WHO is belangrijk, maar niet machtig. Ze heeft geen machtsmiddelen: haar speelruimte wordt bepaald door vakkennis én door het geld en de informatie die de aangesloten lidstaten – zowel democratieën als autocratische staten – haar geven. Als een staat liegt, kan de WHO daar weinig tegenover stellen: ze kan niet zomaar ergens binnenlopen en de boekhouding opvragen. De WHO-top is zeer terughoudend met kritiek op landen.

5 Heeft de WHO een goede reputatie?

De organisatie is ook bij eerdere crises onder vuur genomen. Uit onvrede met de aanpak van de hiv-crisis werd binnen de Verenigde Naties in de jaren negentig een nieuwe organisatie opgericht, UNAIDS. Na de sarsepidemie in 2003, die tot paniek leidde, en de ebola-epidemie in 2014, toen de WHO het verwijt kreeg te traag te hebben gereageerd, werd de organisatie hervormd.

6 Heeft Trump gelijk met zijn kritiek?

Ja. Aanwijzingen dat China de besmetting lang bagatelliseerde stapelen zich op. Recent onderzoek van persbureau AP wijst er bijvoorbeeld op dat de Chinese leiding kostbare dagen verspeelde voordat president Xi Jinping op 20 januari de bevolking inlichtte over de ernst van epidemie. China had toen al weken ontkend dat het virus van mens tot mens overgedragen kon worden, terwijl daar wel aanwijzingen voor waren. De WHO prikte daar niet doorheen.

Lees ook: Trump ziet overal campagnekansen in de coronacrisis

Ook toen China eenmaal erkende dat er een probleem was duurde het nog negen dagen voordat de WHO corona tot internationale gezondheidscrisis bestempelde. WHO-topman Tedros loofde na een onderhoud met Xi de Chinese aanpak publiekelijk.

De WHO keurde onlangs ook de heropening van Chinese dierenmarkten goed, die mogelijk een cruciale rol hebben gespeeld in de uitbraak.

De Australische premier Scott Morrison noemde die stap deze week onbegrijpelijk. Trump is dus niet de enige die kritiek heeft op de WHO.

7 Heeft Trump ongelijk met zijn kritiek?

Ja. Als China de eigen bevolking en de buitenwereld niet goed informeert, kan de WHO niet veel uitrichten. Bovendien loofde Trump zelf eind januari de aanpak van Xi. Daarnaast is de vraag hoe hard je moet zijn in je oordeel: iedereen heeft gemerkt hoe moeilijk het is corona in te dammen.

8 Wat is de verdediging van de WHO?

De WHO bestrijdt dat het landen voortrekt en stelt dat het essentieel is om contact te onderhouden met China. Tedros: „,Plaats het politiseren van Covid alstublieft in quarantaine. We zullen geconfronteerd worden met veel body bags als we ons niet gedragen. […] De VS en China moeten samenwerken in de strijd tegen deze gevaarlijke vijand.”

9 Is de WHO-kritiek een afleidingsmanoeuvre?

Ja, ook al is kritiek op de WHO niet ongegrond, Trump misbruikt de organisatie als zondebok. Kritiek op de VN leidt af van zijn eigen mismanagement. Terwijl hij China en de WHO verwijt te traag gereageerd te hebben ontkende hij zelf wekenlang de dreiging om haar vervolgens te bagatelliseren. De kritiek moet ook gezien worden tegen de achtergrond van de verkiezingen in de VS.

10 Is de WHO speelbal geworden in een groter spel?

Ja, de organisatie zit klem tussen de VS en China, die strijden over de macht in de wereld. Door van de WHO een zondebok te maken leidt Trump niet alleen aandacht af van zijn eigen falen, hij zet ook meteen twee tegenstanders een hak: aartsrivaal China en het multilaterale overleg in de VN waar hij een bloedhekel aan heeft.

Lees ook: Doe het maar want het moet zei president Xi tegen de WHO

China is in het hele VN-systeem juist invloedrijker geworden door veel geld te doneren, door te lobbyen voor leidinggevende functies en door te werken aan een machtsbasis. Het is dus begrijpelijk dat de WHO net zo behoedzaam omspringt met China als met de VS: Trumps wekenlange ontkenning was immers ook niet bepaald conform de WHO-waarschuwingen.