Geen QR-code? Dan kunnen Russen niet meer met de metro

Rusland Om de corona-uitbraak in te dammen zet Rusland vol in op digitaal toezicht. De invoering van een digitaal codesysteem leidt tot lange rijen en zorgen over de privacy van burgers.

Politieagenten met mondkapjes controleren de gegevens van reizigers in de Moskouse metro.
Politieagenten met mondkapjes controleren de gegevens van reizigers in de Moskouse metro. Foto Maxim Shemetov/Reuters

„Ze hebben ons állemaal gecontroleerd”, zegt Naïra Ajvazova lacherig, terwijl ze stevig doorstapt – ze komt te laat op haar werk.

Toen Ajvazova metrostation Altoefjevo binnen wilde gaan, stond daar de politie. Vanwege de uitbraak van het nieuwe coronavirus zijn alle verplaatsingen binnen Moskou verboden, tenzij de reiziger beschikt over speciale toestemming. Sinds woensdag wordt er actief gecontroleerd.

Ajvazova was daarop voorbereid: al sinds maandag heeft ze de digitale QR-code waarmee ze naar haar werk mag reizen. Waar ze niet op had gerekend, was dat de agenten die code bij iedereen ook zouden gaan verifiëren.

Voor Altoefjevo, maar ook bij andere metrostations ontstonden woensdagochtend lange wachtrijen en stonden forenzen dicht op elkaar gepakt – wat coronabesmettingen alleen maar in de hand kan werken. De Moskouse burgemeester Sergej Sobjanin noemde de situatie „kritiek”. Hij liet weten dat hij de politie had verzocht om de controles op een andere manier uit te voeren, opdat er geen „massale opeenhopingen van mensen” zouden ontstaan.

Met 25.000 zieken en 198 bevestigde doden is Rusland (143 miljoen inwoners) nog in relatief rustig vaarwater. Maar deze woensdag bedroeg het aantal nieuwe infecties 3.388, meer dan in Italië dinsdag (2.972). De coronacrisis in Rusland, zo zei president Vladimir Poetin deze week, verslechtert met de dag.

Digitaal toezicht

De rijen voor de metrostations maakten goed zichtbaar welke maatregelen de Russische autoriteiten nemen om het om zich heen grijpende coronavirus een halt toe te roepen.

Het belangrijkste antwoord van de autoriteiten op het virus is dwang en digitaal toezicht. Al weken werd er gesproken over het invoeren van de QR-codes – een digitaal ‘Ausweis’, schreven sommige Russen op Twitter – om verplaatsingen binnen de hoofdstad aan banden te leggen. Wie naar zijn werk of naar de dokter wil, moet via de site van de gemeente een code aanvragen. Te voet naar de lokale supermarkt staat iedereen nog vrij – maar ook dat kan veranderen, zo heeft burgemeester Sobjanin aangekondigd.

Lees ook de reportage van correspondent Steven Derix over vakbondsvoorzitter Vasiljeva ‘In Rusland vecht men tegen de politie in plaats van tegen corona’

Taxichauffeur Olga Zajtseva heeft haar passagier niet gecontroleerd, al heeft ze hem wel medegedeeld dat hij in het bezit moet zijn van een geldige QR-code. Binnenkort wordt dat anders: Yandex Taxi (een Russische variant op Uber) heeft chauffeurs laten weten dat het ministerie van Transport werkt aan een app. Als een passagier niet beschikt over een code, kan er niet worden gereden. „Misschien is het terecht, maar feit is dat er steeds meer druk wordt uitgeoefend op de bevolking”, zegt Zajtseva.

Enkelbanden en drones

In Moskou valt de druk nog mee. In sommige Russische regio’s wordt al gebruikgemaakt van een app waarin burgers niet alleen hun paspoortgegevens moeten invoeren, maar ook een pasfoto, de lichaamstemperatuur en het hartritme. De regio Moermansk wil enkelbanden met gps-trackers kopen voor patiënten bij wie Covid-19 is vastgesteld. Vladivostok zet drones in om te controleren of mensen zich aan de quarantainemaatregelen houden.

„Rusland is een van de koplopers op het gebied van digitale lijfeigenschap”, zegt Artjom Kozljoek van Roskomsvoboda, een organisatie die zich inzet voor digitale burgerrechten. Roskomsvoboda doet mee aan Pandemic Big Brother, een internationaal project dat in kaart moet brengen welke invloed de coronacrisis heeft op de digitale vrijheden wereldwijd. Rusland scoort slecht: speciale corona-apps, het volgen van burgers via hun telefoon, censuur en gezichtsherkenning: in Moskou is een systeem operationeel van duizenden camera’s op straat en in de metro. Kozljoek is bezorgd. „Er worden nu tientallen miljoenen euro’s besteed aan nieuwe controlemechanismen. Die kunnen ook worden ingezet als de crisis is afgelopen. Die QR-codes zijn ook heel nuttig bij andere gelegenheden – de bevolking is er dan toch al aan gewend.”

Geen illusies

Timoer Odinajev maakt al een tamelijk geroutineerde indruk. Het zwarte mondmasker van de jonge verkoper hangt onder zijn kin – er staat toch verder niemand bij de bushalte.

Het online aanvragen van de code, vertelt Odinajev, was „binnen vijf minuten gepiept”. Over zijn privacy maakt hij zich geen illusies: „Iedereen snapt dat ze ons in de gaten houden via onze mobiele telefoons.” Dat daar nu een maatregel bij komt, kan hij billijken – als het na de epidemie maar afgelopen is met die codes. Odinajev schrikt: dat klonk nogal kritisch. Hij glimlacht verontschuldigend: „Anders wordt het nogal hinderlijk, weet u.”