Recensie

Recensie Muziek

Bob Dylans 17 minuten lange klaagzang over verweesd Amerika raakt een snaar

Bob Dylan Met ‘Murder Most Foul’, een sombere, berouwvolle voordracht van 17 minuten, heeft Bob Dylan zijn eerste nummer-1-hit. Is het een afscheid? En waarom gaat het nu juist over de Kennedy-moord? (●●●●●)

Bob Dylan tijdens een televisieoptreden, in 2015.
Bob Dylan tijdens een televisieoptreden, in 2015. Foto Jeffrey R. Staab/CBS via Getty Images

Amerika kreunt onder de gesel van corona, en wat doet Bob Dylan, ooit stem van een generatie? Die lanceert op zijn Youtube-kanaal voor het eerst in acht jaar opeens een nieuw nummer. Een sombere, berouwvolle voordracht van 17 minuten – zijn langste ooit – die hij blijkbaar al jaren eerder had opgenomen over een vorige diepe crisis waarin de natie belandde: de moord op John F. Kennedy in november 1963.

In ‘Murder Most Foul’ (de titel is ontleend aan Shakespeares Hamlet) kruipt Dylan huiveringwekkend in Kennedy’s hoofd tijdens diens laatste minuten en beschrijft hij de nasleep van de moord. Spaarzaam en traag begeleid door alleen piano en viool, sombert hij over de gevolgen ervan voor Amerika: „I said the soul of a nation been torn away/ And it’s beginning to go into a slow decay.” Dylans stem is doorleefd en oud, maar zijn zeggingskracht en gevoel voor frasering zijn onverminderd.

Misschien omdat het land opnieuw in een zware crisis verkeert, zowel politiek al medisch, raakte de 78-jarige zanger een snaar zoals hij dat in zijn hoogtijdagen kon. Begin april werd het lied Dylans eerste nummer-1-hit met een eigen song op een Billboard-ranglijst in 58 jaar.

Meteen nadat het nummer op 27 maart was verschenen, werd ook volop gespeculeerd of dit Dylans afscheid zou zijn. Een gerucht dat nog werd gevoed door een briefje aan zijn fans waarin hij zich „dankbaar” toonde voor hun jarenlange steun en hun „Gods steun” toewenste.

Dan zou het wel een afscheid zijn in dylaneske stijl: evocatief en cryptisch. Want waarom nu juist de Kennedy-moord, inmiddels al onderwerp van talloze films, boeken en complottheorieën? Is die niet al tot op het bot afgekloven?

Amerikanen zien in de moord een harde breuk tussen het optimisme van de vroege jaren zestig en de latere chaos, die uitliep in een halve burgeroorlog, het presidentschap van Nixon en Watergate. In Oliver Stones barokke pseudo-geschiedenis JFK maakte de moord, georkestreerd door CIA en maffia, de weg vrij voor het militair-industrieel complex en de Vietnamoorlog.

Waarom opeens een Last Post voor de sixties-president?

Allergisch

Op het eerste gezicht lijkt een requiem voor J.F. Kennedy niettemin een vreemde keus voor Dylan. Het gewezen orakel van de tegencultuur heeft zich de laatste decennia steeds meer gewend naar de traditionele bronnen van zijn muziek – alles wat modieus americana heet – en mijdt de bling-bling van de moderne popcultuur. Van deze Dylan zou je eerder een aubade verwachten aan de knoestige Lincoln (toch óók vermoord) dan aan de eeuwig jonge Kennedy, het symbool van het ruimtevaart-Amerika waar Dylan nooit veel van moest hebben. „Man has invented his doom/ First step was touching the moon”, klaagde hij in ‘License To Kill’ (1983). Bedankt Kennedy, denk je dan – die Apollo was zíjn idee.

Op 16 april, lanceerde Dylan opnieuw een nummer, ‘I Contain Multitudes’. De titel is een dichtregel van Walt Whitman (1819-1892).

Bovendien, de rijpere Dylan toont zich tot in zijn memoires Chronicles (2004) allergisch voor elke mythologisering van de jaren zestig. Hij heeft die in maatschappelijk opzicht als een gekkenhuis ervaren en, voor hem persoonlijk, als een dwangbuis. Waarom dan opeens een Last Post voor de sixties-president?

Nu had Dylan wel iets goed te maken. Toen een chic-linkse vereniging voor burgerrechten hem eind 1963 een prijs toekende, leek hij het in zijn dankwoord tot afgrijzen van het publiek op te nemen voor Kennedy’s moordenaar Lee Harvey Oswald. Hij herkende „best wel iets” van zichzelf in Oswald, zei hij. Ook zo’n roerige jongeling die hunkerde naar andere tijden, tenslotte. Aldus de jonge Dylan, met zijn destijds befaamde neiging tot épater le bourgeois.

Wortels

Maar er is meer. Zijn Europese bewonderaars kijken er vaak overheen, maar Dylan heeft zichzelf altijd beschouwd als een bij uitstek Amerikaanse artiest, met lange wortels. „Dit is Amerikaanse muziek”, beet hij het ondankbaar morrende publiek toe op zijn Europese tournee met The Band in 1966. In 2014 nam hij zowaar een besmuikt ontvangen album op met covers van Sinatra-nummers.

Lees ook Moet Bob Dylan zich wel wagen aan Sinatra?

Ook ‘Murder Most Foul’ bevat tientallen verwijzingen naar Amerikaanse (en Britse) populaire muziek, van jazz en blues tot de rockopera Tommy. Het lied besluit met een minuten-lange reeks verzoeknummers aan de legendarische dj Wolfman Jack. Een trage processie naar het graf. Het laatste lied waar Dylan de Wolfman om vraagt is dit, zijn eigen nummer.

‘Murder Most Foul’ is dus geen lofzang op een president of op presidentiële prestaties. Het is een klaagzang over een verweesd Amerika waarin misdaad en frivoliteit hand in hand gaan. Drie maanden nadat Kennedy’s hersenen over zijn vrouw en de achterbank van hun limousine waren gespat, raakten stadions vol jongens en meisjes buitenzinnig door een kwartet Britten uit Liverpool die waren gekomen, zoals Dylan sardonisch declameert, to hold your hand. Maar ze mochten je hand dan vasthouden, de ziel was eruit, aldus Dylan.

Dylans muzikale kloostergang slingert de luisteraar ook terug naar een eerdere historische moord, die op een andere Heiland. Kennedy werd geofferd like a human sacrifice, zegt Dylan, zijn dood was het begin van the age of the Anti-Christ. Zoals Jezus stierf voor onze zonden en de Anti-Christ over de aarde zal heersen in afwachting van zijn terugkeer. En zoals de discipelen het lichaam van Jezus zochten, zo zoekt Amerika naar Kennedy’s ziel. Over de lijkschouwing mompelt Dylan evangelisch: „They mutilated his body and they took out his brain / What more could they do? / They piled on the pain / But his soul’s not there where it was supposed to be at / For the last fifty years they’ve been searchin’ for that”.

Er is wel een verschil. Kennedy bleef een niet-ingeloste belofte, maar als we de Bijbel mogen geloven – en er zijn tekenen dat Dylan dat (soms) doet – kunnen we op de Heer écht rekenen. In Dylans eerste nummer-1-hit komen die twee beloftes samen, nu Amerika onder Trump opnieuw een strijd levert om zijn soul.

Aanvulling 18 april: Het verschijnen van alweer een nieuw nummer, ‘I Contain Multitudes’, is toegevoegd.