Moet de Amerikaan dit najaar kiezen tussen gezondheid en stemrecht?

Verkiezingen VS De Amerikaanse staat Wisconsin ging vorige week gewoon stemmen, ondanks corona. In de VS broeit een fel debat over de organisatie van de landelijke verkiezingen later dit jaar.

Kiezers brengen op veilige afstand van elkaar hun stem uit, vorige week in de Amerikaanse staat Wisconsin.
Kiezers brengen op veilige afstand van elkaar hun stem uit, vorige week in de Amerikaanse staat Wisconsin. Foto Craig Lassig/AFP

Huizenblok na huizenblok slingerde de rij kiezers zich door de regenachtige straten van Milwaukee. In de grootste stad van Wisconsin werd vorige week dinsdag – in weerwil van anticoronamaatregelen – gewoon gestemd voor onder anderen een cruciale rechterszetel aan het hooggerechtshof van de noordelijke Amerikaanse staat. Dat de rijen zo lang waren, kwam niet alleen door de 1,5 meter afstand die kiezers in acht probeerden te nemen. Er waren in de stad van 600.000 inwoners slechts vijf (van de gebruikelijke 180) stembureaus opengegaan.

De chaotische stembusgang in Wisconsin, waarvan maandagnacht de verrassende uitslagen bekend werden, kreeg de afgelopen week veel aandacht. Zagen de Verenigde Staten hier hun voorland voor november, als ze een nieuw Congres en president kiezen? Over de praktische organisatie van verkiezingen in coronatijd broeit een fel politiek-partijdig debat.

Electorale tweedeling

Terwijl andere staten (voor)verkiezingen de afgelopen weken richting zomer verplaatsten, hield Wisconsin lang vast aan dinsdag 7 april als stemdag. Gouverneur Tony Evers (een Democraat) zei eerst dat hij niet de aangewezen persoon was om de stembusgang te verplaatsen. Maandag 6 april gaf hij ter elfder ure een decreet uit om de verkiezingen te verplaatsen naar 9 juni. Ook mochten van hem alle kiezers tot die tijd per post gaan stemmen.

Luister ook deze podcast van The New York Times over het verhitte debat in Wisconsin

Republikeinse politici stapten onmiddellijk naar het hooggerechtshof van Wisconsin. Dat oordeelde nog dezelfde maandag dat Evers niet bevoegd was tot dit besluit. Ook het federale Supreme Court in Washington oordeelde dat het verlengen van de postverkiezingen niet mocht. Opvallend bij beide uitspraken was dat ze geheel volgens partijlijnen verliepen: door Republikeinen voorgedragen rechters floten de Democratische gouverneur terug. Hun door Democraten voorgedragen collega-magistraten steunden Evers juist.

Wisconsin is politiek zeer gepolariseerd. Democraten haalden er bij de vorige deelstaatverkiezingen de meeste stemmen. Maar de grenzen van kiesdistricten zijn zo in het voordeel van de Republikeinen getrokken, dat die er een meerderheid hielden. Die wetgevende macht wenden ze aan om Evers op allerlei manier dwars te zetten: vlak voordat hij aantrad, kleedden ze de bevoegdheden van de gouverneur uit. Het vermoeden is dat Republikeinen de stembusgang voor de hoge rechter wilden laten doorgaan, omdat hun achterban vooral op het platteland woont, waar de corona-epidemie milder uitpakt. In de grote, progressieve stad is de uitbraak heviger, wat Democratische kiezers thuis zou houden.

Stemmen per post

Een soortgelijke strijd kan zich in november op landelijk niveau herhalen. Republikeinen zijn doorgaans gebaat bij een lagere opkomst en zijn bedreven in het opwerpen van barrières en regels om (bepaalde groepen) kiezers te ontmoedigen. Nu de Covid-19-epidemie vooralsnog het sterkst toeslaat in Democratische kuststaten en grote steden, kan het virus een extra instrument worden voor voter supression. Als Amerikanen moeten kiezen tussen hun gezondheid of stemrecht, kan dit de opkomst drukken.

Om dit najaar toch iedereen veilig te laten stemmen bepleiten Democraten verruiming van de praktijk van poststemmen. Ook onder meer Freedom House, een Amerikaanse ngo die normaal democratie in verre buitenlanden bevordert, riep hier al toe op. „Amerikaanse verkiezingen moeten eerlijk, vrij en veilig zijn.”

Kiezers krijgen dan een stembiljet opgestuurd, dat ze invullen, in een soort veiligheidshoes schuiven en in een speciale envelop terugsturen naar de autoriteiten. Militairen stemmen al decennia op deze wijze en in vijf politiek staten (Colorado, Washington, Hawaii, Utah, Oregon) is dit al jaren de enige manier om te stemmen. In twee derde van de staten kunnen burgers een absentee ballot aanvragen om op verkiezingsdag niet fysiek naar het stembureau te hoeven.

President Trump vindt dit niks, zei hij vorige week: het zou de deur openen „naar enorme fraude”. Onderzoek van de conservatieve Heritage Foundation leert echter dat gesjoemel bij de stembus in de VS een zeldzaamheid is. Tussen 1982 en 2020 trof zij 1.277 gevallen van stemfraude aan, regelmatig met poststemmen. Die aantallen zijn verwaarloosbaar: nog geen 34 incidenten per jaar.

Dat Trump eerder dit jaar zelf per post stemde bij voorverkiezingen in Florida, doet er voor hem niet toe. „Ik was daartoe gerechtigd”, zei de president vorige week desgevraagd. Trump staat namelijk ingeschreven in Florida, maar zetelt in Washington. In andere gevallen echter, stelde hij, is poststemmen „een verschrikkelijke, verschrikkelijke zaak”.

Trumps verzet is door electorale motieven ingegeven, liet hij eind maart blijken. In het enorme hulppakket van ruim 2,2 biljoen dollar dat toen was beklonken, hadden Democraten toen net vergeefs geprobeerd 400 miljoen te reserveren voor stemmen in coronatijd. In gesprek met Fox News noemde Trump dit „van de gekke”. „Ze stelden dingen voor, die als we akkoord waren gegaan, zulke niveaus van stemmen zouden opleveren dat nooit meer een Republikein zou worden verkozen in dit land.”

Najaar kan anders zijn

Toch loopt de discussie over poststemmen niet geheel langs partijlijnen. De Republikeinse gouverneur van Maryland talmde niet en besloot dat de voorverkiezingen in zijn staat, op 1 juni, geheel per post worden gehouden. En het Britse weekblad The Economist wees op de mogelijkheid dat „het virus in de herfst ook plattelandsgebieden treft, waardoor naast Democraten ook Republikeinen ontmoedigd kunnen raken om te gaan stemmen”.

De uiteindelijke uitslag in Wisconsin roept de vraag op of het bemoeilijken van stemmen niet kan terugslaan op de Republikeinen. Maandag bleek dat de linkse kandidaat-rechter de zittende conservatieve rechter verrassend versloeg, met een ruime marge van 10 procentpunt. Deze en andere uitslagen in de staat zullen waarschijnlijk juridisch worden aangevochten.