In Dr. Caligari is Hitler te zien

100 jaar Caligari De Duitse filmklassieker ‘Das Cabinet des Dr. Caligari’, een hoogtepunt van het filmexpressionisme, bestaat honderd jaar. Als een van de eerste horrorfilms is ‘Caligari’ zeer invloedrijk.

Cesare (Conrad Veidt) raakt geobsedeerd door de schoonheid van Jane (Lil Dagover), in ‘Das Cabinet des Dr. Caligari’.
Cesare (Conrad Veidt) raakt geobsedeerd door de schoonheid van Jane (Lil Dagover), in ‘Das Cabinet des Dr. Caligari’.

‘Jij moet Caligari worden!’ was de slimme slogan van de marketingcampagne voor Das Cabinet des Dr. Caligari. Deze klassieker van de Duitse Weimar-cinema viert dit jaar zijn honderdste verjaardag. Het was de eerste film waarin stijlkenmerken uit het expressionisme consequent zijn verwerkt, zowel in decor, grafische tussentitels als acteerstijl.

In Das Cabinet des Dr. Caligari (Robert Wiene, 1920) gebruikt de sinistere kermisexploitant Doctor Caligari (Werner Krauss) zijn gehypnotiseerde hulpje Cesare (Conrad Veidt) om dood en verderf te zaaien in een Duits dorp. Cesare is een somnambulist, een slaapwandelaar, die uit zijn moorddadige trance ontwaakt als hij op het punt staat Jane (Lil Dagover) te vermoorden. Op het moment dat hij zijn mes heft, treft haar schoonheid hem. In plaats van Jane te doden, ontvoert hij haar. Het levert een schitterende scène op, als hij Jane onder zijn arm over de daken wegvoert.

Die daken vormen diagonale lijnen die naar de verte reiken. Het hele decor waarin de handeling zich afspeelt is in expressionistische stijl op canvas geschilderd. Die honderd jaar later nog steeds frapperende schilderingen hebben een vertekend perspectief, zitten vol slagschaduwen en een vreemde, onrealistische lichtinval. De lijnen zijn meestal hoekig, soms buigen ze juist een beetje rond. Dit decor is teruggebracht tot zijn essentie, een abstrahering die ontegenzeggelijk het gemoed van de getormenteerde personages weerspiegelt én het gemoed van de toeschouwer bespeelt. Volgens Hermann Warm, een van de decorontwerpers van Caligari, „moest het filmbeeld grafische kunst worden”. Die nadruk op het grafische is nog steeds vrij uniek is in de cinema, een medium waarin naturalisme veelal de norm is.

Het expressionisme zet zich daar juist tegen af. De Duitse criticus Rudolf Kurtz publiceerde in 1926 zijn studie Expressionismus und Film, een baanbrekend boek dat vier jaar geleden in het Engels is vertaald. Volgens Kurtz biedt het expressionisme een „gemoedstoestand” en een „wereldbeeld” waarbij afstand wordt gedaan van psychologische verklaringen voor het gedrag van de (vaak bezeten) hoofdpersonages. Naturalisme en het alledaagse worden vervangen door een geconstrueerde werkelijkheid en een nadruk op het metafysische. Hij definieert expressionisme op fraaie wijze als een „intense onwerkelijkheid” die het gevolg is van een verregaande stilering van de werkelijkheid. Kurtz beschouwt Das Cabinet des Dr. Caligari als eerste én beste expressionistische film ooit gemaakt: „Een koortsdroom, een duister spooksel.” In haar essay The Cinema uit 1926 schrijft Virginia Woolf bewonderend over het decor: „Het leek alsof gedachten effectiever door vormen kunnen worden overgedragen dan door woorden.”

Het decor, de belichting en de onheilspellende sfeer van Caligari zijn van invloed op zowel de ontwikkeling van de Amerikaanse horrorfilm in de jaren dertig – fameuze films als Dracula en Son of Frankenstein zitten vol expressionistische details – als op het genre van de film noir, met zijn slagschaduwen en doemgevoelens. De ‘beauty and the beast’-verhouding tussen Jane en Cesare zien we onder meer terug in King Kong (1933), en Caligari is een van de eerste ‘mad scientists’. De climax van de film bevat een twist die vrijwel niemand aan ziet komen. Tegenwoordig is zo’n ‘twist ending’ een cliché in de horrorfilm, maar honderd jaar geleden was het fris en zeer verrassend. Ook kun je vraagtekens zetten bij de betrouwbaarheid van de verteller, een ander stijlmiddel dat toen nieuw was.

Die verteller is de student Franzis, die met zijn vriend Alan wedijvert om de affectie van Jane. Das Cabinet des Dr. Caligari begint en eindigt met een raamvertelling waarin Franzis, inmiddels een psychiatrische patiënt, zijn verhaal uit de doeken doet, over de autoritaire Caligari en de volgzame Cesare. Over de impact van die raamvertelling bestaat al jaren controverse, maar niet over de setting ervan.

Franzis zit namelijk in een krankzinnigengesticht dat geleid wordt door een autoritaire psychiater, in wie Caligari te herkennen is, die al dan niet zelf ook gestoord is. Zo vlak na de Eerste Wereldoorlog was het gesticht een plek waar menig getraumatiseerd soldaat zijn dagen doorbracht. Het was sowieso een verwarrende tijd voor Duitsland, een verslagen land in malaise dat laveerde tussen nostalgie naar het glorieuze Duitse keizerrijk en optimistische gedachten over de net gestichte Weimarrepubliek: alles zou anders worden. In de praktijk was het een permanente dans op de rand van de vulkaan, met aan de ene kant utopisch denken en zucht naar vrijheid, en aan de andere kant toenemende maatschappelijke chaos en decadentie, met Berlijn als het nieuwe Babylon.

Meer klassiekers kijken? Duik vanuit huis in de onuitputtelijke bron klassieke films

Toen criticus Siegfried Kracauer in 1947 zijn beroemde studie From Caligari to Hitler publiceerde, was duidelijk dat niet alles anders was geworden. Het optimisme rond de kersverse Weimarrepubliek was al lang vervlogen toen Hitler in 1933 aan de macht kwam. De rest is geschiedenis. Toen de Joodse Kracauer in 1947 vanuit Amerika, waar hij heen vluchtte, terugkeek op de films uit de Weimarperiode was hij ervan overtuigd dat de cinema van de Weimarrepubliek (1918-1933) het collectieve onderbewustzijn van de Duitse natie genadeloos blootlegde. Want hoe groot is de stap van Dr. Caligari, de tiran die zijn hulpje Cesare hypnotiseert en op pad stuurt om te moorden, naar Hitler, de tiran die het Duitse volk hypnotiseerde en opzweepte met zijn virulente denkbeelden en redevoeringen? Terugblikkend zag Kracauer een land vol waanzinnige tirannen en slaapwandelende volgelingen dat al in de jaren twintig gefascineerd was door wat hij „een processie van tirannen” noemde, van Bismarck tot Hitler. Hitler knoopte als het ware de oproep ‘Du musst Caligari werden!’ in zijn oren en ontpopte zich in de jaren na Caligari’s première tot oppertiran. Geen wonder dat Lotte Eisner, een andere invloedrijke criticus, haar studie van het expressionisme ‘Het demonische doek’ noemde.

Een nieuwe restauratie van Das Cabinet des Dr. Caligari verscheen in 2014 op dvd en blu-ray. Er zijn twee edities te koop, een Duitse (niet ondertiteld) en Britse. De recentste restauratie is ook te vinden op YouTube.