Filmwereld worstelt met Polanski’s ‘J’Accuse’

Achtergrond ‘J’Accuse’ van Roman Polanski komt eindelijk in Nederland uit. De omstreden filmmaker won de Franse Oscar voor beste regie. Maar vrouwen liepen furieus weg bij het gala.

Georges Picquart (Jean Dujardin, links) neemt het in ‘J’accuse’ op voor de onschuldig aangeklaagde Alfred Dreyfus (Louis Garrel).
Georges Picquart (Jean Dujardin, links) neemt het in ‘J’accuse’ op voor de onschuldig aangeklaagde Alfred Dreyfus (Louis Garrel).

Opnieuw splijt J’Accuse de Franse elite. Ditmaal niet Emile Zola’s vlammende pamflet van 1898, dat de antisemitische vervolging van de Joodse kapitein Alfred Dreyfus wegens spionage aan de kaak stelde, maar de verfilming van die Dreyfus-affaire door Roman Polanski.

De zaak werd vaker verfilmd. In 1937 won The Life of Emile Zola – waarin het woord Jood nergens viel – drie Oscars, in 1991 was de held van tv-film Prisoner of Honor – net als bij Polanski – kolonel Georges Picquart, die de echte spion ontmaskerde, door de legertop uit Parijs werd verbannen en informant van Emile Zola werd.

Een nobele film over een belangwekkend onderwerp van een groot cinéast, Roman Polanski (86). J’Accuse won in Venetië een Zilveren Leeuw en werd voorgedragen voor twaalf Césars, de Franse Oscars. Maar aan de vooravond van het prijzengala zei de Franse cultuurminister Franck Riester dat hij de film elke César gunde behalve beste regie. Dat zou een „verkeerd signaal” afgeven.

Het gaat weer over Roman Polanski’s vermeende seksuele misbruik van jonge, soms minderjarige meisjes tussen 1972 en 1983, dat sinds #metoo weer opspeelt. Polanski drogeerde en misbruikte in 1977 de 13-jarige Samantha Geimer en vluchtte vlak voor zijn vonnis van LA naar het seksueel libertijnse Parijs. Van daaruit tartte Polanski het ‘preutse’ Amerika. Iedereen wil jonge meisjes neuken, stelde hij in een stuitend interview met Martin Amis. Men was gewoon jaloers.

In autobiografie Roman door Polanski schepte hij in 1984 op over de kostschoolmeisjes – „vrijgevochten kleine paardjes” – die hij in zijn chalet te Gstaad bereed. En over zijn trio met ‘Nasty’, de toen 15-jarige actrice Nastassja Kinski (hoofdrol Tess). Nadat de 51-jarige Polanski de 18-jarige actrice Emmanuelle Seigner (hoofdrol Frantic) had ontmoet kwam zijn libido wat tot rust. Met haar vormde hij sindsdien een ‘power couple’.

Polanski’s vrienden zien hem als slachtoffer. Als kind in Polen van de Holocaust, van de Manson-sekte die zijn hoogzwangere vrouw Sharon Tate in 1969 vermoordde, van een puriteinse heksenjacht. Maar begin 21ste eeuw leek alles vergeven. Polanski’s The Pianist won in 2003 de Oscar voor beste film. Toen de VS Zwitserland – waar Polanski een chalet heeft – in 2009 om uitlevering verzochten, ondertekenden ruim honderd kopstukken uit Hollywood een petitie voor Polanski. Harvey Weinstein schreef een ontroerend opiniestuk.

Lees hier de recensie van ‘J’accuse’

Na #metoo keerde de wind. Polanski werd in 2018 uit The Academy gezet, in Frankrijk meldden zich meer vrouwen die als minderjarige door Polanski zouden zijn misbruikt of zelfs bruut verkracht. In Frankrijk zag het ene kamp een boegbeeld van onbestraft seksueel misbruik en het andere kamp een slachtoffer van neofeministisch mccarthyisme. Polanski vergeleek zichzelf met Dreyfus.

En zo werd Frankrijk op 29 februari getuige van het roerigste César-gala ooit. Polanski, die „een publieke lynchpartij” vreesde, liet verstek gaan in Salle Pleyel, net als zijn cast. Eregast Brad Pitt zegde op de valreep af. Honderden vrouwen bestormden de rode loper met Bengaals vuur. En wat gevreesd werd, gebeurde: Polanski won de César voor beste regie. Adèle Haenel – de actrice die zelf als tiener op een filmset was aangerand – beende „schande” roepend de zaal uit, anderen volgden. Dat een man „bravo Roman!” in haar nek fluisterde werd haar te veel, aldus Haenel. Presentatrice Florence Foresti weigerde op het podium terug te keren. Ze noemde de prijs „weerzinwekkend”.

Lees ook de column van Joyce Roodnat over de tubulentie rond de film en zijn maker: ‘Ik beken. Ik bekeek ‘J’accuse’ ’

Deze week gaat J’Accuse dan eindelijk in Nederland uit, via video on demand. Cinéart zat met de film in de maag. Op het filmfestival van Venetië kocht de Benelux-distributeur J’Accuse vooral voor de Waalse markt, aldus co-directeur Marc Smit. Daar behoort de Dreyfusaffaire tot het culturele kerncanon. „De boodschap van J’Accuse – oprukkend antisemitisme, fake news – vind ik best belangrijk, zeker in het 75ste bevrijdingsjaar. Maar de context van maker en dader ging dat steeds heftiger overschaduwen.”

Cinéart besloot J’Accuse zonder marketing uit te brengen, na een publiek debat in de Balie. Adepten van de ‘cancel culture’ hadden vermoedelijk geen genoegen genomen met die halfslachtige neutraliteit. De tegenpartij had ongetwijfeld de vrijheid van meningsuiting en de scheiding van kunstwerk en kunstenaar verdedigd. Het coronavirus trekt een streep door dat weinig vruchtbare debat.

Of J’Accuse Polanski’s 39ste en laatste film is? Een duur kostuumdrama ligt voortaan minder voor de hand. Maar een kamerspel als Carnage of Venus in Fur kost weinig, en veel acteurs blijven hem trouw. Dus wie weet.