Reportage

Op de coronabegraafplaats in Jakarta is het drukker dan de cijfers vertellen

Sterftecijfers Indonesië Jakarta heeft twee begraafplaatsen aangewezen voor slachtoffers van het coronavirus. Het hoge aantal uitvaarten daar laat zien dat de uitbraak waarschijnlijk veel groter is dan de overheidscijfers doen vermoeden.

De begraafplaats Pondok Ranggon in Jakarta, waar de uitvaarten nu sober en kort zijn.
De begraafplaats Pondok Ranggon in Jakarta, waar de uitvaarten nu sober en kort zijn. Muhammad Adimaja/Reuters

De grafdelver schudt zijn zwarte benzinestift. Bijna leeg. Naast hem liggen stapeltjes witte kruizen en vierkante plankjes te wachten om beschreven te worden met namen van nieuwe doden. De vierkante bordjes zijn voor moslims, de kruizen voor christenen. Hij schudt en schrijft, schudt en schrijft.

Het is nog geen tien uur in de ochtend en op deze begraafplaats in Jakarta zijn al vijf doden begraven. Familie moet van een afstandje toekijken hoe mannen in plastic regenponcho’s de kist met hun dierbare erin uit de lijkwagen naar het graf tillen. Daar staat de kist maar kort op een stel balken. Eén, twee, drie, daar trekken ze de balken eronder vandaan.

Pas als de doodgravers een flinke laag aarde over de kist hebben gestort, mogen de nabestaanden even bij het graf komen. Dit groepje neemt afscheid van Kusmin Mauliana. Geboren 22 juli 1971, overleden 5 april 2020. Haar zoon houdt het witte kruis vast terwijl een doodgraver daar een hoopje aarde omheen schept zodat het blijft staan. Ze zingen een lied, een priester doet een kort woordje. Pal naast hun verdriet werken andere gravers stug door.

De Indonesische hoofdstad Jakarta heeft twee begraafplaatsen in de stad speciaal aangewezen voor de coronadoden. Daar vind je een verhaal dat de officiële cijfers niet vertellen. Het aantal slachtoffers moet in Indonesië veel hoger liggen dan de overheid rapporteert.

Veertig doden per dag

Elke dag begraven ze hier ongeveer twintig doden, vertelt Jayadi. „Soms wat meer, soms wat minder.” Hij is het hoofd van de administratie van de begraafplaats Pondok Ranggon en zoals veel Indonesiërs heeft hij geen achternaam. Op de andere locatie in de stad zijn het er ook gemiddeld twintig. Reken maar uit: veertig doden per dag, keer zeven is 280 per week. Meer dan 1.100 per maand. Het officiële aantal coronadoden in Jakarta lag vrijdag op 154. Indonesië heeft een van de laagste testpercentages ter wereld: op elke 100.000 inwoners worden zo’n zeven tests gedaan.

Persbureau Reuters vroeg bij de stadsdienst die erover gaat de cijfers over begrafenissen in Jakarta van de afgelopen maanden op. Uit hun gegevens blijkt hetzelfde: in maart waren er ruim duizend begrafenissen meer dan in eerdere maanden. Een toename van ongeveer 40 procent.

Wie in het ziekenhuis overlijdt, krijgt hoe dan ook een begrafenis volgens het coronaprotocol

Het is niet zeker of iedere overledene van nu inderdaad aan de gevolgen van Covid-19 is gestorven, zegt Jayadi. „Vaak waren ze nog niet getest, maar waren ze wel verdacht en hadden ze symptomen. Of de uitslagen van de test waren nog niet binnen.” Wie in het ziekenhuis overlijdt, krijgt hoe dan ook een begrafenis volgens het coronaprotocol. De overledene wordt in plastic folie gewikkeld en vervoerd in een kist, die ook weer een laag plastic krijgt. Jayadi: „Ze komen al steriel bij ons. Zodat onze mensen geen risico lopen.”

Bekijk ook deze fotoserie: De laatste plek voor coronapatiënten

Plastic om de kist

Het protocol gaat tegen de religieuze gebruiken van veel Indonesiërs in. De meerderheid van de inwoners is islamitisch en moslims gebruiken normaal gesproken geen kist, maar witte doeken om hun doden in te wikkelen. Voor aanhangers van andere religies is de snelheid waarmee alles moet wrang – liefst moet de begrafenis binnen een paar uur na overlijden gebeurd zijn. Je geliefde nog even thuis houden voor afscheidsrituelen, dat mag nu niet meer.

Dat gold ook voor Segung. Hij staat in de schaduw onder de bomen nog wat na te praten. Met zijn dochter en wat andere familieleden heeft hij net zijn vrouw begraven. Ze was nog maar 38 jaar. Hij is boos en verdrietig over hoe het is gegaan. Ze was al twee weken ziek. Last van haar maag, ze hield niets meer binnen, ze werd steeds zwakker. Ze werd zo ziek dat hij haar naar het ziekenhuis bracht en daar overleed ze bijna meteen.

Zijn vrouw had geen corona, denkt hij. Toch werd ze automatisch behandeld alsof ze het wel had. „Ik had haar niet naar het ziekenhuis moeten brengen.” Ze mochten haar niet meer zien na haar dood. Eigenlijk had Segung haar naar een andere begraafplaats in de stad willen brengen, waar ook zijn ouders liggen. Ook dat mocht niet meer. Nu ligt ze strak zij aan zij met allemaal mensen die ook vandaag of gisteren zijn overleden. „Dit is niet menselijk”, zegt Segung geschokt vanachter zijn mondkapje.

Rozen op een vers graf op een begraafplaats voor coronaslachtoffers.

Willy Kurniawan/Reuters

Harvard-studie ‘beledigend’

De Indonesische regering is de coronacrisis vrij laat serieus gaan nemen. In februari, toen veel landen al reisbeperkingen oplegden, wilde president Joko Widodo zelfs nog toeristen naar Indonesië lokken met kortingen op vluchten en hotels. Pas begin maart werden de eerste besmettingen officieel vastgesteld. Het is inmiddels een publiek geheim dat daar waarschijnlijk weinig van klopt.

De gouverneur van Jakarta zei laatst in een interview dat hij al in februari een sterke stijging zag van het aantal patiënten met verschijnselen van longontsteking. Hij kaartte dat toen aan bij de minister van Volksgezondheid, maar die ontkende dat er besmettingen met het coronavirus waren. Diezelfde minister noemde een onderzoek van de universiteit van Harvard „beledigend”. Volgens dat onderzoek was het statistisch onmogelijk dat er in Indonesië géén besmette patiënten zouden zijn.

Intussen gaat de theorie rond dat de hoge luchtvochtigheid en tropische temperaturen de verspreiding van het virus zouden vertragen. Beginnend onderzoek wijst daar inderdaad op, maar vast staat het nog niet. De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwt dat het virus ondanks die mogelijk remmende omstandigheden wel gewoon in warme landen voorkomt. En in Indonesië zelf stellen onderzoekers vast dat de tropische warmte misschien mag helpen, maar dat de hoge reislust van inwoners dat effect zo weer teniet doet.

Geen lockdown

Indonesië heeft minder strikte maatregelen ingevoerd dan veel andere landen. President Joko Widodo wijst een lockdown consequent van de hand. Het past niet bij de Indonesische cultuur, zegt hij. Bovendien is de kans op onrust groot als miljoenen Indonesiërs niet langer de straat op kunnen om geld te verdienen. Het leger deelt inmiddels rijst, water en desinfecterende handgel uit, maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Met duizenden eilanden is Indonesië een logistieke nachtmerrie.

Een groot probleem dient zich nog aan. Over een paar weken begint de vastenmaand ramadan. Traditioneel is dat een tijd waarin veel Indonesiërs vanuit de plek waar ze wonen, werken of studeren terug naar huis gaan – en nu brengen ze dus mogelijk het coronavirus met zich mee naar alle uithoeken van het land. Joko Widodo heeft iedereen dringend opgeroepen om niet te reizen dit jaar. Maar naar schatting zijn nu al enkele tienduizenden Indonesiërs vertrokken vanuit Jakarta.

Op de begraafplaats, waar de velden zich vredig achter elkaar uitstrekken, maken ze zich zorgen. Jayadi vertelt dat hun mannen van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat aan het werk zijn, van half zes tot een uur of tien. Al het graafwerk doen ze met de hand. Zoveel ruimte hebben ze niet meer, zegt Jayadi: „We doen ons best om plek te vinden. Al hoop ik natuurlijk dat het niet nodig is.”

Lees ook ‘Dit is zo verdrietig’, zegt de werkloze Balinese hoteleigenaar