Erecties met gevaar voor eigen penis

Priapisme Soms kan een erectie urenlang aanhouden. Dat is gevaarlijk. „Mensen weten niet dat het permanente schade kan aanrichten.”

De vruchtbaarheidsgod Priapus komt zowel in de Griekse als de Romeinse mythologie voor. Hij is ook beschermer van het mannelijk geslachtsdeel.
De vruchtbaarheidsgod Priapus komt zowel in de Griekse als de Romeinse mythologie voor. Hij is ook beschermer van het mannelijk geslachtsdeel. Foto Wikipedia

Een 26-jarige man liep al drie dagen rond met een stijve penis voordat hij zich bij zijn huisarts durfde te melden. Hij had zijn penis geïnjecteerd met Androskat, een middel dat spierverslappend en bloedvatverwijdend werkt, om langer een erectie te houden. Het valt artsen op dat mannen dit middel vaker illegaal verkrijgen en het op eigen houtje gaan gebruiken. Met gevaar voor eigen penis.

Lees over de behandeling van een scheefstaande erectie: Een kromme penis is lastig te behandelen

Een stijve penis staat voor seksueel genot. Maar soms zijn erecties pijnlijk. Bij priapisme bijvoorbeeld, het fenomeen van erecties die uren- of dagenlang aanhouden omdat het bloed de zwellichamen niet meer uit kan. Of bij pijnlijke nachtelijke erecties, waarbij mannen zonder duidelijke oorzaak opeens heftige pijnen ervaren van erecties die in hun slaap ontstaan.

Mannen die dit overkomt kampen met schaamte. En wanneer ze eenmaal medische hulp durven te zoeken, stuiten ze vaak op onwetendheid bij artsen over het bestaan van dit soort aandoeningen, laat staan dat er altijd geschikte behandelmethoden zijn.

Terra incognita

Uroloog in opleiding Sanne Vreugdenhil probeerde orde aan te brengen in de kennis over deze onbekende aandoeningen. Aan het begin van haar promotieonderzoek kreeg ze van haar begeleider een stapel medische dossiers toegeschoven van patiënten die de afgelopen dertig jaar in het UMC Groningen geen duidelijke diagnose hebben kunnen krijgen voor hun probleem. „Dit is terra incognita”, zei haar copromotor toen, „Hier moeten we wat mee.” Afgelopen najaar promoveerde Vreugdenhil op haar bevindingen.

Over de nachtelijke erecties die spontaan zeer doen, is nog weinig bekend. Sommige mannen worden er wel vijf of zes keer per nacht wakker van. Nachtelijke erecties zijn op zich normaal, ze ontstaan meerdere keren per nacht tijdens de droomslaap en zorgen ervoor dat de penis voedingsstoffen en zuurstofrijk bloed krijgt. „Maar er zijn mannen die daarbij pijn ervaren. Ze voelen dat diep in hun penis, met uitstraling naar hun anus, liezen en onderbuik”, vertelt Vreugdenhil. „Deze mannen vertellen allemaal hetzelfde verhaal: van de ene op de andere nacht werden ze wakker met die pijn. Sindsdien proberen ze meerdere keren per nacht hun erectie kwijt te raken door te koelen met ijs, wat te lopen of proberen te plassen.”

Zo’n pijnlijke erectie is niet schadelijk, maar een verstoorde nachtrust is dat wel. Vreugdenhil: „Zodra ik slaap komt het weer, vertellen deze mannen. Ze zijn kapot en wanhopig. Niemand kan hen helpen. Urologen hebben vaak geen idee van het probleem, dus patiënten krijgen vaak te horen dat het tussen de oren zit.” Dit leidt tot stress, relatieproblemen en werkverzuim. Vreugdenhil kent een patiënt die er zelfs door in de ziektewet zit.

Erotische erectie

Vreemd genoeg ervaren dezelfde mannen geen pijn bij een erotische erectie. De hamvraag is hoe dat kan. Mogelijk heeft het iets te maken met bepaalde bekkenbodemspieren die onvrijwillig worden aangespannen tijdens een nachtelijke erectie. Patiënten met bekkenbodempijn hebben namelijk soortgelijke klachten die ook plotseling ontstaan. Vreugdenhil zou dit graag verder onderzoeken met een slaapexperiment, zodat ze kan kijken wat er tijdens een pijnlijke nachtelijke erectie in het lichaam gebeurt: Hoe lang houdt zo’n erectie aan? En is er verhoogde spanning in de spieren te zien?

Het is niet bekend hoeveel mannen last hebben van pijnlijke, nachtelijke erecties. In twintig jaar tijd werden slechts 24 patiënten in het academische ziekenhuis in Groningen met dit probleem gediagnosticeerd, schreef Vreugdenhil in een artikel van wetenschappelijk tijdschrift Sexual Medicine in 2017. Toch is het probleem misschien groter. Want na deze publicatie ontving het ziekenhuis binnen drie maanden vijf nieuwe verwijzingen. „Ook krijg ik sindsdien wekelijks e-mails van mannen van over de hele wereld die ten einde raad zijn. Ze hopen dat ik hen kan helpen.”

Spierverslappend middel

In Sexual Medicine beschreef ze ook een eerste pilotproef waarin 14 patiënten een spierverslappend middel kregen voorgeschreven. Dat leek bij de meeste mannen goed te werken, maar het moet nog in grotere groepen getest.

Vreugdenhil onderzocht ook de dossiers van patiënten met priapisme (vernoemd naar de Griekse vruchtbaarheidsgod Priapus, soms afgebeeld met een enorme fallus waarmee hij een fruitschaal omhoog houdt). Zo’n niet afnemende erectie kan ontstaan door een ongeval, wanner de aderen die zwellichamen van bloed voorzien beschadigd raken. Het is ook een bekend verschijnsel bij mannen met sikkelcelziekte, waarbij de maanvormige rode bloedcellen een verstopping in de aderen veroorzaken. Het kan een gevolg zijn van cocaïne-, alcohol- of marihuanagebruik.

Maar er is meer aan de hand, ontdekte Vreugdenhil. Van de 85 patiënten die zich de afgelopen dertig jaar bij het UMC Groningen meldden, hadden 37 een erectie-opwekkend middel als Androskat in hun penis gespoten, zoals de 26-jarige man aan het begin van dit verhaal. Dit middel wordt normaal gesproken alleen voorgeschreven aan mannen met ernstige erectieproblemen, bij wie erectiepillen zoals Viagra niet werken. Zij worden in het ziekenhuis getraind in het zetten van de injectie in hun penis en worden begeleid bij het vinden van de juiste dosering.

Illegaal op de kop tikken

Gebruikers die het middel zelf illegaal op de kop tikken of van vrienden krijgen, missen die medische begeleiding en lopen risico op een stijve penis die niet meer omlaag kan. Volgens Vreugdenhil waren er acht patiënten die, net zoals de 26-jarige man, na oneigenlijk gebruik van Androskat in het ziekenhuis terechtkwamen. Het gebruik vindt volgens Vreugdenhil vaak plaats „in een recreatieve setting”, waaronder „de homo- en swingerscene”. Een vergelijkbare Amerikaanse studie uit 2019 laat zien dat een kleine 50 procent van de priapismegevallen door oneigenlijk gebruik ontstaat.

Priapisme kan tot permanente schade aan de penis leiden. „Als een erectie langer dan vier uur duurt, moet je met spoed medische hulp zoeken”, zegt Vreugdenhil. „Mensen weten niet dat het permanente schade kan aanrichten. Ze schamen zich en komen daardoor veel te laat naar het ziekenhuis.” Daar doen artsen eerst een noodingreep, ze proberen met een injectienaald zo veel mogelijk bloed uit de zwellichamen te zuigen. Vreugdenhil: „Het oude bloed is dan bijna zwart en deels gestold. Er zit haast geen glucose of zuurstof meer in.”

Woody penis

Wanneer een erectie langer dan 36 uur aanhoudt, is er meestal geen helpen meer aan, zegt Vreugdenhil „Dan kun je een woody penis krijgen.” Ze laat een plaatje zien van een korte, gedrongen penis. De huid eromheen ziet er nog normaal uit, maar van binnen zijn de zwellichamen tot bindweefsel verworden, waardoor de penis verhard en verkort is. Plassen en het krijgen van een orgasme zijn nog wel mogelijk, want de eikel werkt nog. Maar de zwellichamen kunnen niet meer opzwellen en de penis kan dus niet meer stijf worden.

Na langdurig priapisme zijn de zwellichamen vaak zo ernstig beschadigd dat ze veranderen in littekenweefsel. Een penisprothese is dan nog de enige oplossing om ervoor te zorgen dat een patiënt nog geslachtsgemeenschap kan hebben. Die moet binnen twee weken aangelegd worden, anders zijn de zwellichamen te veel gekrompen en is de penis al te veel verkort.

Penisprothese

Er bestaan verschillende soorten protheses, maar bij de meest geavanceerde varianten worden twee cilinders in de zwellichamen geplaatst, komt er een reservoirtje met vloeistof in de buik te zitten en een pompsysteem in de balzak. Met dat pompje kan een man dan de cilinders volpompen met vloeistof wanneer hij een stijve wil krijgen.

Ook de 26-jarige man kreeg een prothese. Vreugdenhil: „Het is echt heel heftig voor een patiënt om op zulke jonge leeftijd te horen dat hij nooit meer een normale erectie zal hebben en dat hij binnen twee weken moet besluiten of hij een penisprothese wil laten zetten.”

Het plaatsen van een prothese gaat lang niet altijd zonder problemen. Er kunnen infecties optreden, de prothese kan uitbreken en er kan tijdens de operatie schade aan de plasbuis ontstaan. Vreugdenhil: „Niet zelden resulteert dat in het ‘explanteren’ van de prothese: het eruit halen en niets meer terugstoppen.”