Analyse

En nu sámen tegen die andere vijand?

wapenstilstand Wie o wie volgt de oproepen van onder anderen de paus om wereldwijd de wapens neer te leggen en zich te richten op de strijd tegen corona?

Houthi-rebel in Jemen. Het is onzeker of de rebellen de wapens wel willen laten rusten.
Houthi-rebel in Jemen. Het is onzeker of de rebellen de wapens wel willen laten rusten. Foto Mohamed Al-Sayaghi/Reuters

De paus, de baas van de VN, de buitenlandchef van de EU, zeventig landen, talloze organisaties en één miljoen burgers per internetpetitie hebben opgeroepen tot een mondiaal staakt-het-vuren om het coronavirus in te dammen. „Er zou nu in onze wereld maar één strijd moeten zijn”, zei António Guterres, secretaris-generaal van de VN, „onze gezamenlijke strijd tegen Covid-19.”

Als het coronavirus dood en verderf kan zaaien in vreedzame, welvarende landen, dan zijn oorlogsgebieden hulpeloos overgeleverd aan een uitbraak. Een lockdown en social distancing zijn in conflictsituaties ondenkbaar, medische zorg is er ook zonder corona al een probleem. Bovendien is het een bedreiging die de strijdende partijen gemeen hebben. „De Covid-19-storm zal alle conflictgebieden aandoen”, aldus Guterres.

De afgelopen dagen zijn de eerste besmettingen gemeld in het door oorlog geruïneerde Syrië, waar miljoenen mensen in vluchtelingenkampen wonen. Vluchtelingenkampen in Griekenland zijn na de eerste besmettingen afgegrendeld.

Sinds Guterres twee weken geleden voor het eerst opriep de wapens neer te leggen, hebben zich ook strijdende partijen uit elf landen formeel achter de oproep geschaard: Kameroen, de Centraal Afrikaanse Republiek, Colombia, Libië, Myanmar, de Filippijnen, Zuid-Soedan, Soedan, Syrië, Oekraïne en Jemen.

Maar dat betekent niet dat de wapens in die landen snel zullen zwijgen. Er bestaat, erkende Guterres op een persconferentie in New York, een „enorm verschil tussen woorden en daden”. De meeste conflicten slepen al jaren, het wantrouwen is groot, er zijn veel spelbrekers en vaak komt het vredesproces niet verder dan een paar eerste stapjes. In een aantal conflicten, zei Guterres, zijn de gevechten juist heviger geworden.

Met medewerking van Hanneke Chin-A-Fo, Eva Cukier, Koert Lindijer en Floris van Straaten

Afghanistan Ook met corona nauwelijks vooruitgang

Afghanistan voert al ruim anderhalf jaar zijn eigen vredesproces, dat juist nu tot concrete toenadering had moeten leiden. Volgens het akkoord dat de VS op 29 februari met de Taliban sloten, zouden er nu duizenden gevangenen zijn vrijgelaten en zouden de Taliban verwikkeld zijn in een dialoog met Afghaanse prominenten over het toekomstige landsbestuur. Het geweld zou tot een minimum zijn teruggebracht.

Hier is tot nu toe vrijwel niets van terechtgekomen. De Taliban hebben maandag zelfs de gesprekken over gevangenenvrijlating met de regering in Kabul stopgezet, omdat die „vruchteloos” zouden zijn. Dat komt niet doordat de onderhandelingen door de coronacrisis nu plaatsvonden via Skype in plaats van in een conferentiezaal. De slechte resultaten zijn vooral het gevolg van onvolkomenheden in de deal met de VS, de chaos in de Afghaanse politiek en militaire en politieke druk door de Taliban.

De Amerikaanse onderhandelaar Zalmay Khalilzad en de VN-Veiligheidsraad hebben de coronacrisis aangegrepen als extra aanmoediging voor de onderhandelingen, maar dat heeft geen merkbaar effect gehad. Woensdag heeft de Afghaanse regering als handreiking de eerste 100 van 5.000 Taliban-gevangenen vrijgelaten. Het ligt in de verwachting dat het vredesproces voorlopig met dergelijke kleine stappen verder zal gaan. Afghanistan heeft een levendig grensverkeer met Iran en een zeer slechte gezondheidszorg, waardoor het erg kwetsbaar is bij een grote virusuitbraak. Terwijl de VS uit onvrede over de voortgang hun hulp aan de Afghaanse veiligheidstroepen met een miljard dollar hebben gekort, kondigen de Taliban aan om coronazorg te organiseren in gebieden die onder hun controle staan.

Jemen Saoedische coalitie legt wapens (even) neer

Met spanning wordt er naar Jemen gekeken. De coalitie onder leiding van Saoedi-Arabië die daar al vijf jaar strijdt met de Houthi’s kondigde met ingang van donderdag een eenzijdig bestand voor twee weken aan. Saoedische functionarissen verwezen daarbij naar de dreiging van het coronavirus. Naar verluidt maken de Saoedische leiders zich ernstige zorgen over het virus in eigen land. Zo’n 150 prinsen zouden al in het ziekenhuis zijn opgenomen met Covid-19. In Jemen is weliswaar nog geen geval gemeld, maar er wordt vrijwel niet getest en de vrees is dat het door oorlog uitgeputte land zwaar zal lijden onder het virus.

De Houthi’s hebben nog niet gereageerd op de Saoedische aankondiging. Wel kwamen er berichten over nieuwe beschietingen door de Houthi’s. Die stelden op hun beurt dat ook de coalitie op sommige plaatsen doorvocht. Het is onzeker of de Houthi’s de wapens wel willen laten rusten. Juist de laatste weken hadden ze bij felle gevechten enige terreinwinst geboekt. Bij die strijd vielen honderden doden.

De Saoediërs zeiden te hopen dat het bestand – mogelijk met hulp van de VN-Veiligheidsraad – uitmondt in serieuze vredesbesprekingen. Het zou voor het eerst zijn sinds de Saoedische interventie in 2015 om de door de Houthi’s verdreven president Hadi weer in het zadel te helpen dat Saoediërs en Houthi’s direct met elkaar onderhandelen over vrede.

Houthi-leider Abdul Malik al-Houthi verklaarde half maart al bereid te zijn tot vrede als de Saoedische coalitie haar „agressie en belegering” staken. Achter de schermen zouden beide zijden de laatste weken al met elkaar in gesprek zijn geweest.

Oekraïne Zelensky’s besluiten roepen weerstand op

Ondanks het virus eisen gevechten in Oost-Oekraïne nog wekelijks slachtoffers. President Volodymyr Zelensky zet sinds zijn aantreden in op vrede en behaalde enkele successen, maar jaagt met zijn haast vriend en vijand tegen zich in het harnas. Veel Oekraïners willen een vrede die de Russische invloed voorgoed buiten de deur houdt. Een speciale status voor de oostelijke regio Donbas, waar Rusland op inzet, is voor veel Oekraïners onbespreekbaar. Zij waren woedend toen Zelensky half maart akkoord ging met de oprichting van een nieuw orgaan voor directe vredesonderhandelingen met de separatistenleiders uit de Donbas, in plaats van directe gesprekken met Moskou. Het besluit voedde wantrouwen van Oekraïners dat Zelensky de crisis gebruikt om stilletjes allerlei omstreden beslissingen te nemen, tegen de wens van de bevolking in. Zelensky’s besluit leidde ondanks het samenscholingsverbod tot flinke protesten in Kiev.

Libië Steun voor oproep, maar strijd laait juist op

In Libië hebben zowel de door de VN-erkende regering in Tripoli als generaal Khalifa Haftar de oproep van Guterres gesteund om hun strijd op te schorten. In plaats daarvan nam die alleen maar toe. Guterres richtte zich uitdrukkelijk tot landen die de strijdende partijen steunen, om hun gewicht in de schaal te werpen. De regering van premier Fayez al-Sarraj heeft met Turkse hulp een tegenoffensief gelanceerd tegen de troepen van Haftar. De eenheden van Sarraj pogen volgens de website al-monitor.com onder meer een vliegbasis 160 kilometer ten zuidwesten van Tripoli te heroveren, met steun van Turkse drones. Haftar zou daarbij verliezen hebben geleden. Ook in Tripoli zelf ging de strijd voort. Maandag werd er een ziekenhuis in de hoofdstad getroffen, een van de weinige waar Covid-19-patiënten kunnen worden behandeld, meldde Reuters.

Afrika Te veel strijders om gehoor te krijgen

Gewapende conflicten in Afrika worden zelden tussen de regering en rebellen uitgevochten. Veel vaker is het strijdtoneel een caleidoscoop van gewapende groepen die vechten met de centrale overheid en/of onderling. Dat maakt het zo gecompliceerd om gehoor te geven aan een oproep voor een bestand. Een van de gemeenste conflicten is het gevecht in het overwegend Franstalige Kameroen tussen de overheid en Engelssprekende separatisten. Een van de tien verzetsgroepen ging in op het voorstel van Guterres.

In de Centraal Afrikaanse Republiek is het conflict nog gecompliceerder. Talrijke groepen vechten over controle over goud- en diamantmijnen. Het onderlinge wantrouwen is enorm. In zowel Zuid-Soedan als Soedan werden al eerder wapenstilstanden ondertekend, maar deze zijn geregeld verbroken. In Zuid-Soedan zwijgen de wapens tussen de rivaliserende krijgsheren. Maar de integratie van hun strijdkrachten als onderdeel van het vredesverdrag is stopgezet, uit vrees voor verspreiding van corona. Andere rebellengroepen vechten door. In Soedan was de euforie een jaar na de val van Bashir intussen veranderd in geduldig afwachten van de bevolking tot het economische tij zou keren en er een einde zou komen aan de ernstige tekorten. Met de komst van corona ging de hoop op snelle verbetering verloren.