Analyse

Dit zijn de smaken van ‘epidemiologische surveillance’ waar Nederland uit kan kiezen

Surveillance Het lijkt vrijwel zeker dat Nederland ‘epidemiologische surveillance’ zal inzetten via een app. De vraag is hoe.

In Beijing, China, tonen bezoekers van een cultureel district eerst via hun telefoon aan dat ze in de voorgaande twee weken de stad niet uit zijn geweest.
In Beijing, China, tonen bezoekers van een cultureel district eerst via hun telefoon aan dat ze in de voorgaande twee weken de stad niet uit zijn geweest. Foto Wu Hong/EPA

‘Wij zijn geen Singapore, wij zijn geen China, wij zijn geen Zuid-Korea”, zei minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) deze week in een debat in de Tweede Kamer. Het ging op dat moment over de apps die hij wil gebruiken in de strijd tegen Covid-19. Toch is het inmiddels niet meer de vraag óf smartphones van burgers ingezet gaan worden om corona in te dammen, maar hóé.

Apps die bijhouden bij wie de gebruiker in de buurt is geweest, kunnen mensen waarschuwen als ze in aanraking zijn gekomen met een besmet persoon. Handig als straks de maatregelen tegen corona worden versoepeld. Nieuwe virushaarden, die zeker zullen ontstaan, moeten dan snel kunnen worden getraceerd en gedoofd.

Aziatische contactapps boeken hier enig succes mee. Onderzoekers van de University of Oxford riepen regeringen vorige week op toch vooral dat soort apps te gaan gebruiken.

Antenne in de broekzak

Zowel de Nederlandse regering als de Tweede Kamer neigt ernaar gebruik te gaan maken van de antenne die iedereen toch al in zijn broekzak heeft. Vraag is nog welk smaakje ‘epidemiologische surveillance’ in Nederland zal worden ingevoerd. Geen Singaporese toestanden dus, maar wat wel?

Grofweg kunnen voor de contactapps twee technieken gebruikt worden. Bij de eerste techniek, die werkt met bluetooth, houden telefoons zelf bij bij welke andere telefoons ze in de buurt zijn geweest. Als iemand besmet blijkt, kan die persoon dat zelf aangeven in de app; iedereen die dicht bij de virusdrager is geweest krijgt dan een seintje, zodat diegenen maatregelen kunnen treffen en contact kunnen zoeken met de GGD. Voor deze techniek is het niet nodig dat er een centrale databank wordt bijgehouden, omdat elke smartphone lokaal kan registeren met welke telefoons contact is gemaakt.

Het alternatief voor bluetooth is het bijhouden van locatiegegevens. Dat gebeurt bijvoorbeeld in Israël en China. Overheden vergelijken de locatiedata van gebruikers met een databank over besmette personen. Is er overlap, dan zoekt de app contact of kent zelfs automatisch een kleurcode toe die aangeeft of een burger nog geldt als ‘veilig’.

Net als andere Europese landen zet De Jonge in op de eerste methode, via bluetooth. Dat is volgens de meeste experts ook potentieel de minst privacy-onvriendelijke van de twee – al kunnen de gegevens uit dergelijke apps via koppelingen alsnog tot individuele personen herleid worden.

Keuzevrijheid of dwang

Er zijn meer dilemma’s voor De Jonge. Gaat de Nederlandse overheid burgers verplichten de contactapp te installeren of blijft het ieders vrije keus?

Keuzevrijheid lijkt op het eerste gezicht de meest sympathieke optie, niet in de laatste plaats omdat volstrekt onduidelijk is hoe de overheid installatie van een app kan afdwingen zonder een draconische inbreuk op de grondrechten.

Maar hier past een belangrijke kanttekening: er moet wel een kritische massa zijn om de app te laten werken. Minimaal 60 procent van de Nederlanders moet de app gaan gebruiken om een systeem op te tuigen dat de verspreiding van het coronavirus effectief kan tegengaan, blijkt uit diverse studies.

Toevallig rolde uit een representatief opinie-onderzoek van EenVandaag ook precies dat percentage: 60 procent van de Nederlanders vindt dat gebruik moet worden gemaakt van apps in de strijd tegen corona. Maar steun betuigen in een opinie-peiling is wel wat anders dan een app daadwerkelijk installeren.

Ingrijpende sociale controle

Wat niet helpt, is dat de bluetooth-apps tot nu toe nogal wat technische gebreken vertonen. In Singapore, bijvoorbeeld, moeten iPhone-gebruikers de app zelf de hele tijd blijven aanzetten. Technische beperkingen van iPhones en Android-smartphones gooien zo roet in het eten.

Lees ook dit opinieartikel van voormalig Europarlementariër Marietje Schaake: Vestig geen valse hoop op een app

Apple en Google maakten daarom vrijdagavond samen bekend dat ze hun telefoons geschikter maken voor corona-apps. De twee techbedrijven willen ervoor zorgen dat iPhones en Android-telefoons elkaar beter kunnen zien. Ook moet het voor overheden makkelijker worden om corona-apps te bouwen. De bedrijven zeggen zelf niet bij de gegevens te kunnen.

Het toont hoe overheden in deze crisis de hulp nodig hebben van techbedrijven die toch al elke stap van hun gebruikers kunnen volgen. Google deelt sinds kort al geanonimiseerde locatiedata met de Nederlandse staat om drukke plekken aan te wijzen.

De nauwere samenwerking betekent een bestendiging van het ‘surveillance-kapitalisme’ waar bijvoorbeeld Harvard-hoogleraar Shoshana Zuboff al een tijdje voor waarschuwt. Ingrijpende sociale controle met hulp van Big Tech wordt verder uitgebreid. Al benadrukken Google en Apple dat de extra opties tijdelijk zijn.

De ontwerpkeuzes voor de corona-app werpen zo voor overheden fundamentele vragen op. Welke grondrechten wegen zwaarder? Het recht op privacy en vrijheid, of het recht op gezondheid en veiligheid?

Als gekozen wordt voor een bluetooth-app móét dat haast wel gepaard gaan met enige vorm van dwang, anders werkt het niet. Wordt gekozen voor een optie op basis van locatiedata, dan is dat makkelijker en sneller werkend te krijgen, maar het is ook veel lastiger of zelfs onmogelijk om de privacy te waarborgen.

Gehoorzame burgers

Wat het Nederlandse smaakje van de coronasurveillance wordt, zal waarschijnlijk de komende weken blijken. Vooralsnog houdt De Jonge zijn kaarten tegen de borst. Maar hij en zijn ambtenaren zullen waarschijnlijk wel degelijk met een schuin oog naar Singapore kijken.

In dat strenge land, met doorgaans gehoorzame bevolking, bleek slechts 16 procent van de burgers de door de staat voorgeschreven contactapp te gebruiken. Dat bleek te weinig om verspreiding van het coronavirus voldoende tegen te gaan. Deze week zag de stadsstaat zich gedwongen om alsnog een maand lang in lockdown te gaan.

Update (10 april 20:00 uur): De aankondiging van Apple en Google is aan het artikel toegevoegd, en een verouderde passage verwijderd.