Staatssteun voor de luchtvaart? Niet zonder voorwaarden

Luchtvaart KLM heeft overheidssteun nodig om te overleven. Welke voorwaarden zal de regering verbinden aan die steun?

KLM vervoerde vorige maand 54 procent minder passagiers dan in maart 2019. Een groot deel van de vloot staat werkloos op Schiphol.
KLM vervoerde vorige maand 54 procent minder passagiers dan in maart 2019. Een groot deel van de vloot staat werkloos op Schiphol. Foto Olivier Middendorp

Dat het kabinet binnenkort aanvullende overheidssteun voor KLM bekendmaakt is vrijwel zeker. Dat die steun de vorm heeft van een staatsgarantie voor bankleningen is waarschijnlijk. De onzekerheid rond de staatssteun zit in de voorwaarden die er aan worden verbonden. Wat moet KLM, of Air France-KLM als het een Frans-Nederlandse operatie wordt, doen of laten in ruil voor het bijspringen?

Eerst even over de noodzaak van steun. De coronacrisis toont hoe kwetsbaar het bedrijfseconomische model van de luchtvaart is: hoge kosten, lage marges. Weinig reserves, veel concurrentie. Zelfs financieel gezonde maatschappijen houden het zonder inkomsten niet lang vol. Ze verkeren in acute geldnood.

De toon van IATA, de koepel van luchtvaartmaatschappijen, wordt elke week een beetje alarmerender. „Er zijn geen woorden om adequaat te beschrijven hoe diep deze crisis de luchtvaart raakt”, zei IATA-topman Alexandre de Juniac deze week. In cijfers dan maar. Wereldwijd verliezen maatschappijen dit jaar naar verwachting 252 miljard dollar aan omzet, een daling van 44 procent ten opzichte van 2019. Inclusief toerisme en reisbranche staan er volgens IATA 25 miljoen banen op het spel, waarvan 5,6 miljoen in Europa.

Regeringen moeten snel te hulp schieten, zei De Juniac dinsdag. Maatschappijen hebben gemiddeld voor twee maanden kasgeld, en voor veel van hen is dit de derde week dat hun operatie vrijwel stilligt.

Eisen aan verduurzaming

Tegenstanders van groei van de luchtvaart laten zich door zulke noodkreten niet afschrikken. Klimaatactivisten, bewonersgroepen en linkse politieke partijen zien in de coronacrisis een kans op minder vervuiling en overlast. Zij vinden dat het redden van de luchtvaart gepaard moet gaan met harde eisen ten aanzien van verduurzaming.

Stay Grounded, een internationaal netwerk van burgerorganisaties, begon deze week een petitie om voorwaarden te stellen aan staatssteun. Naast het vooropstellen van werknemers en het heffen van belastingen eisen de ondertekenaars van #SavePeopleNotPlanes krimp van het vliegverkeer, als enige reële optie om de klimaatdoelstelling van Parijs te halen. De petitie was donderdagmiddag ruim 43.000 keer ondertekend.

Pieter Kuypers, hoogleraar Europees recht in Nijmegen, partner bij advocatenkantoor AKD en staatssteun-expert, acht het onwaarschijnlijk dat er duurzaamheidsvoorwaarden zullen komen. „Als burger vind ik het een sympathieke gedachte. Maar deze steun is bedoeld om de bedrijven overeind te houden, om ze aan liquide middelen te helpen. Dat doel botst met voorwaarden stellen die kostbaar zijn.”

Maak afspraken met KLM over vakantievluchten

Jan Paternotte Kamerlid D66

Ook Rogier Lieshout, luchtvaartonderzoeker bij economisch onderzoeksbureau SEO, verwacht geen duurzaamheidseisen. „Dit is niet het moment voor strikte eisen. Het water staat die bedrijven aan de lippen.” Lieshout voorziet hooguit voorwaarden op langere termijn. „Voor de toekomst kun je eisen dat ze investeren in schonere vliegtuigen, maar dat doen ze uit zichzelf ook al. Bovendien kan dat haaks staan op de eis dat maatschappijen hogere buffers opbouwen, zoals banken dat na de financiële crisis moesten doen.”

Veel waarschijnlijker zijn voorwaarden van bedrijfseconomische aard. In de Verenigde Staten, waar de luchtvaartmaatschappijen al 56 miljard euro aan steun is toegezegd, bestaat consensus over drie voorwaarden. Voor de duur van de lening keren de maatschappijen geen dividend uit, betalen ze geen bonussen aan hun directies en kopen ze geen eigen aandelen. Voor zover maatschappijen dit niet aan zichzelf opleggen, is er een politieke lobby om daarvan af te zien. Bevoordelen van aandeelhouders met publiek geld is een te grote schoffering van de belastingbetaler.

Lees ook: Staat redt luchtvaart, maar niet iedereen staat te juichen

Rem op vakantievluchten

Jan Paternotte, Tweede Kamerlid voor D66, spreekt in dit verband van „hygiëne-afspraken” die ook voor Nederland kunnen gelden. Paternotte: „We moeten kijken naar het langetermijnbelang van de Nederlandse economie, niet naar het kortetermijnbelang van de aandeelhouder. Daarom is het goed als de regering afspraken maakt met KLM over hun bijdrage aan Schiphol als zakelijk knooppunt. Recent heeft KLM een aantal vakantiebestemmingen toegevoegd, dat hoort daar niet bij. KLM haalt nauwelijks passagiers uit Malaga die op Schiphol overstappen op een intercontinentale vlucht.”

Het ligt voor de hand dat de regering voorwaarden zal stellen over het behoud van werkgelegenheid. Hoogleraar Kuypers: „Het is niet meer dan normaal als er op dat vlak garanties van de ontvangende partij worden gevraagd. Het is ook een direct financieel belang van de overheid: behoud van banen betekent dat ze minder geld kwijt zijn aan uitkeringen.”

Het kabinet moet een eventuele baanbehoudvoorwaarde bij een leninggarantie wel beter doordenken dan bij de loonsubsidie die KLM, net als vele andere bedrijven, al ontvangt. Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid, D66) was vorige week kritisch over het schrappen van circa 1.500 tijdelijke banen door KLM. Na een „goed en openhartig gesprek” met KLM-topman Pieter Elbers kwamen Koolmees en minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) daarop terug. KLM kan niet anders, erkenden ze. KLM-kabinet: 1-0.

Europese coulance

In normale omstandigheden is de Europese Commissie bepaald geen liefhebber van staatssteun. Deskundigen verwachten in de huidige situatie echter een coulante houding. Kuypers: „Hoge ambtenaren in Brussel hebben informeel al laten weten dat de Commissie het begrijpelijk vindt dat regeringen dit doen. Belangrijk is dat de ondernemingen zelf ook maatregelen nemen en dat er een bedrijfsrisico blijft bestaan.”

Dat het ‘eerlijke speelveld’ wordt verstoord omdat sommige maatschappijen meer steun zullen ontvangen dan andere, is onvermijdelijk, zegt Kuypers. „De Commissie zal kijken naar evenredigheid. Het ligt voor de hand dat Air France meer wordt gesteund door Frankrijk dan Ryanair door Ierland, maar de nationale maatschappijen mogen niet te veel worden voorgetrokken.”