‘Racistisch’ en ‘traumaporno’: had ze niet mogen schrijven over een Mexicaanse migrant?

Culturele toe-eigening Naar haar boek over de vlucht van een Mexicaanse moeder werd in de VS reikhalzend uitgekeken. Jeanine Cummins had niet over dit thema mogen schrijven, zeggen critici nu over een van de grootste literaire rellen van deze tijd.

Migranten uit Midden-Amerika wachten kort na aankomst in El Paso, Texas, bij een opvangcentrum tot ze een maaltijd krijgen.
Migranten uit Midden-Amerika wachten kort na aankomst in El Paso, Texas, bij een opvangcentrum tot ze een maaltijd krijgen. Foto Mario Tama/Getty Images

Het boek ligt op dit moment in de etalages en op stapels bij de kassa in boekhandels door heel Amerika. Van New Hampshire tot Texas is American Dirt – in de zuidelijke staten ook te koop in het Spaans als Tierra Americana – van Jeanine Cummins een bestseller. De roman staat al wekenlang in de top van de bestsellerlijst van The New York Times en The Sunday Times. Het was een boek dat een succes móest worden. De uitgever telde ‘een bedrag van zeven cijfers’ neer voor de rechten.

American Dirt werd op 1 januari dit jaar in The New York Times al aangekondigd als een van de ‘boeken waar wij naar uitkijken’. De nog altijd invloedrijke Oprah Winfrey selecteerde het direct voor haar boekenclub. De omslag van het boek staat vol met aanbevelingen (‘de Grapes of Wrath van onze tijd’) van schrijvers als John Grisham, Stephen King en Ann Patchett.

Lees ook onze recensie: Jeanine Cummins wil maar al te graag dat de lezer haar gelooft (●●)

American Dirt is intussen ook een controversieel boek. Niet omdat het gaat over een politiek ‘heet’ onderwerp: de vlucht van een Mexicaanse moeder en haar achtjarige zoon naar de Verenigde Staten en hun illegale oversteek van de grens. Het is vooral controversieel omdat Jeanine Cummins zelf geen Latijns-Amerikaanse, laat staan een Mexicaanse achtergrond heeft. „Tricky”, zei een witte verkoopster in boekhandel Buxton Books in Charleston, South Carolina, tegen mij: „Lastig.”

Cummins heeft de discussie zien aankomen. In haar nawoord schrijft ze over haar persoonlijke motieven om een roman over dit onderwerp te schrijven. Haar eigen echtgenoot is een migrant die zonder papieren in de VS verbleef. En toch, schrijft ze, ‘was ik bezorgd dat mijn privilege [het feit dat ze een witte Amerikaanse vrouw is, red.] me blind zou maken voor bepaalde realiteiten, dat ik bepaalde zaken niet zou begrijpen, wat misschien ook wel is gebeurd. Ik maakte me zorgen dat ik, als niet-migrant en niet-Mexicaan, niet het recht had om een boek te schrijven dat zich bijna helemaal in Mexico afspeelt, en geheel en al onder migranten. Ik wou dat iemand die net iets bruiner is dan ik dit zou schrijven. Maar toen dacht ik: als jij iemand bent die een brug kan zijn, waarom zou ik dan geen brug wezen?’

Het heeft niet mogen baten. Alleen de presentatie al: een diner waarbij op tafel bloemstukken stonden die waren omwikkeld met prikkeldraad, een verwijzing naar de kaft van het boek. Daar kwamen zoveel boze reacties (‘border chic!‘) op, dat Cummins zich in interviews verontschuldigde: „Dat was niet kies.” Het lag volgens haar aan een overijverige bloemist.

Jeanine Cummins.

Foto Heather Sten

Leuren met manuscripten

Maar de kern van de bezwaren ligt precies daar waar de schrijver al vreesde: een witte vrouw heeft het recht niet het lijden van een niet-witte vrouw te beschrijven – en vooral: er dan een bedrag van zes cijfers aan te verdienen, terwijl niet-witte schrijvers vaak jaren moeten leuren met hun manuscripten. Voor de podcast Latino Hour sprak Maria Hinojosa enkele betrokkenen over de vraag: wie mag welk verhaal vertellen?

De Amerikaans-Mexicaanse schrijver Myriam Gurba, die de eerste messcherpe recensie schreef onder de kop ‘Yo, jij bent Steinbeck niet – mijn frustratie over huichelachtige sociale-gerechtigheidliteratuur’ – noemt het boek ‘racistisch’ en ‘traumaporno’.

Gurba’s voornaamste bezwaar is dat de schrijver niets van Mexico weet en er toch over schrijft. Bewijzen daarvoor ziet ze in het feit dat Cummins een Mexicaans jongetje bang laat zijn voor ‘de boeman’ in plaats van de Mexicaanse plaaggeest El Cucuy. Ook ziet zij in het feit dat een rijke man conchas – traditionele zoete koekjes – meeneemt voor een vrouw Cummins’ gebrek aan culturele inleving. ‘Alsof een Amerikaanse man van de wereld een vrouw probeert te versieren en dan met geglaceerde donuts aan komt zetten.’

Bij deze passage was Gurba waarschijnlijk al zo boos, dat ze hem anders leest dan die in het boek staat. De versierende man neemt conchas mee naar de boekwinkel van de hoofdpersoon en deelt ze uit aan personeel en klanten. Voor haar koopt hij bonbons van Jacques Genin uit Parijs – toch iets anders.

De ergste stereotypen

Maar de kritiek op American Dirt bleef niet bij Mexicaanse folklore. In de Los Angeles Times werd het boek ‘een misdaadromannetje met de ergste Latijns-Amerikaanse stereotypen’ genoemd. In The New York Times, die vooraf zo had uitgekeken naar het boek, verschenen twee recensies. In de ene, door een recensent van Indiase afkomst, werd de stijl van Cummins belachelijk gemaakt (‘het geselen van de Engelse taal’), in de andere worstelt de witte recensent met haar eigen positieve oordeel over een boek dat ze meeslepend vindt, totdat ze ‘ontdekt’, zoals ze zelf schrijft, dat Cummins ‘Mexicaan noch migrant’ is. De critici herkenden een scène waarin een jongen wordt vermorzeld in een vuilniswagen uit het werk van de schrijver Luis Alberto Urrea, die dit voorval als ooggetuige beschreef. Urrea zelf zegt in de podcast van Latino Hour dat een heleboel passages in American Dirt hem bekend voorkwamen.

Oprah Winfrey heeft intussen op Instagram opgebiecht dat zij in haar aanvankelijke enthousiasme ten onrechte is voorbijgegaan aan de latino-gemeenschap. Na gesprekken met mensen daaruit heeft ze besloten een discussie te wijden aan het boek en aan de vraag wie welk verhaal mag vertellen. Een opname hiervan werd afgelopen maand via Apple TV+ gestreamd.

Lees ook: Denk na witte schrijver, over het zwarte personage dat je opvoert

En Jeanine Cummins? Is zij, naar de gevleugelde uitdrukking van entertainer Liberace over slechte kritieken, ‘crying all the way to the bank’, met haar miljoenenvoorschot en haar bestseller? Niet in Latino Hour, in elk geval. In de podcast laat zij zich als laatste interviewen en ze duizelt van alle kritiek. Ze heeft nooit het gevoel gehad dat ze Mexico of de lotgevallen van migranten helemaal begreep, zei ze. Ze had geprobeerd het boek vanuit een Amerikaans perspectief te schrijven, maar dat voelde gewrongen. Nee, ze vindt het achteraf ook niet zo gelukkig geformuleerd dat een ‘iets bruiner iemand’ dit verhaal beter had kunnen vertellen. Aan Urrea had ze een drukproef gestuurd en hij had een aardig briefje teruggestuurd. ‘Het is verwarrend. Alles’, zegt ze.

De laatste vraag van interviewer Maria Hinojosa luidt: „Denk je dat je ooit nog een boek zult schrijven over migranten?” Nog voor ze haar zin helemaal heeft afgemaakt zegt Cummins al: „Nope.”