Veel Turken hebben het geld niet om thuis te zitten nu het virus om zich heen grijpt

Turkije President Erdogan wil dat mensen thuisblijven nu Covid-19 zich verspreidt. Maar arme Turken kunnen zich dat niet permitteren.

Reizigers dragen mondkapjes tegen het coronavirus in een metrostation in Istanbul. Volgens de burgemeester van de stad reizen nog veel te veel inwoners met het openbaar vervoer.
Reizigers dragen mondkapjes tegen het coronavirus in een metrostation in Istanbul. Volgens de burgemeester van de stad reizen nog veel te veel inwoners met het openbaar vervoer. Foto Sedat Una/EPA

‘Nu vraag je me om thuis in zelfquarantaine te gaan? Man, hoe krijg ik dat voor elkaar?” Vrachtwagenchauffeur Malik Yilmaz stelde die vraag onlangs in een video die hij op TikTok zette. Hij reageerde op de oproep van de Turkse regering om thuis te blijven. „Ik heb geen pensioen, ik ben geen ambtenaar, ik ben niet rijk. Als ik niet werk, heb ik niet te eten, kan ik geen huur, water en stroom betalen. Dat is erger dan doodgaan. Neem dan maatregelen, zodat wij onszelf kunnen beschermen.”

De video werd massaal bekeken: Yilmaz verwoordde het gevoel van miljoenen Turken met laagbetaald werk. Een complete lockdown is niet afgekondigd, maar de regering van Erdogan heeft wel strenge maatregelen genomen om de verspreiding van Covid-19 te voorkomen. Scholen, kantoren, restaurants en winkelcentra zijn gesloten, de meeste vluchten geannuleerd, grote evenementen en gebedsdiensten verboden en 31 steden zijn afgesloten voor niet-essentieel verkeer. Het aantal besmettingen stijgt intussen schrikbarend snel.

President Erdogan wil de economie zo lang mogelijk draaiende houden. Dit betekent dat vrachtwagenchauffeurs als Yilmaz gewoon doorwerken, net als veel bouwvakkers en fabrieksarbeiders. Hoewel ze zich zorgen maken over het nieuwe virus en liever thuis zouden blijven, kunnen ze geen inkomsten missen. Zo’n 40 procent van de beroepsbevolking verdient het minimumloon (315 euro per maand). Velen hebben geen spaarpotje: ze leven van maand tot maand.

Publieke opruiing

Maar wie onvrede over het beleid uit op sociale media loopt het risico te worden aangehouden voor publieke opruiing. Dat overkwam Yilmaz ook. „Mijn intentie [door de video te delen] was niet om in opstand te komen”, zei hij na zijn vrijlating tegen nieuwssite Bianet. „Ik wilde hen alleen herinneren aan de armen en aangeven dat onze handen gebonden zijn. Wij zouden ook wel thuis willen blijven, maar dat kan niet.” Door het voorval is Yilmaz nu zijn baan kwijt.

Het steunpakket van 100 miljard lira (13,6 miljard euro) dat Erdogan vorige maand aankondigde, biedt geen inkomensgarantie voor miljoenen werknemers die hun baan of inkomsten verliezen door de epidemie.

Het meeste geld gaat naar bedrijven. Twee miljoen mensen met een sociale uitkering krijgen eenmalig 1.000 lira (135 euro). Voor de miljoenen Syrische vluchtelingen in Turkije, vaak dagloners in de grote informele sector, is niets geregeld.

Turkije heeft nu de snelst groeiende uitbraak ter wereld. De piek wordt pas eind april verwacht

Daardoor zijn in Istanbul – met ruim 60 procent van de besmettingen het centrum van de uitbraak – nog relatief veel mensen op straat. Niet zozeer in het historische deel van de stad, waar de straten al weken zijn uitgestorven en alleen duiven de pleinen nog bevolken. Maar wel in bussen, metro’s en buitenwijken, waar veel arbeiders en vluchtelingen wonen. Voor de postkantoren staan lange rijen mensen die hun 1.000 lira komen incasseren.

De burgemeester van Istanbul, Ekram Imamoglu, maakt zich grote zorgen. Hij zegt dat zo’n 10 tot 15 procent van de inwoners nog altijd gebruikmaakt van auto’s en openbaar vervoer. „Dit betekent dat ruim twee miljoen mensen de straat op gaan, het equivalent van een grote stad in Europa. Dat is zeer beangstigend”, zei hij tegen persbureau Reuters. Maar tot nu toe weerstaat Erdogan de roep van artsen, vakbonden en oppositie om een complete lockdown.

Wel zei de president vrijdag dat jongeren onder de twintig niet meer naar buiten mogen. Mensen boven de vijfenzestig jaar blijven al langer verplicht binnen. Maar er geldt een uitzondering voor jongeren onder de twintig die zich registreren als werkend. Mede door dit soort halfslachtige maatregelen blijft het virus zich verspreiden. Turkije heeft nu de snelst groeiende uitbraak ter wereld. Er zijn 38.226 bevestigde besmettingen en 812 doden, en de piek wordt pas eind april verwacht.

Turkije leek aanvankelijk de dans te ontspringen maar teruggekeerde pelgrims joegen het aantal besmettingen omhoog

Lira weer in problemen

Maar een lockdown zou desastreus zijn voor de Turkse economie, die net uit de recessie begon te komen na de valutacrisis van september 2018, toen de lira ruim 30 procent aan waarde verloor. Dit had pijnlijke gevolgen voor Turkse bedrijven, die samen 295 miljard dollar aan schuld in buitenlandse valuta hadden. Velen kregen problemen met aflossen. Maar de regering wist met onorthodoxe monetaire en fiscale trucs een diepere recessie af te wenden.

Hierdoor liep het begrotingstekort vorig jaar al op tot bijna 5 procent. Bovendien gebruikte de centrale bank tientallen miljarden aan buitenlandse deviezen om de lira te stutten.

Maar als gevolg van de coronacrisis is de lira alsnog gedaald tot 6,8 per dollar, het laagste niveau sinds 2018. Hierdoor dreigen opnieuw problemen voor bedrijven met buitenlandse schulden. Helemaal als de lira daalt naar 8 per dollar, zoals sommige analisten verwachten.

De Turkse regering heeft geen geld in kas om burgers geld te geven. Maar met een staatsschuld van slechts 32 procent van het bruto binnenlands product heeft de Turkse regering wel ruimte om fiscaal de teugels te laten vieren. Het grootste deel van de huidige steun bestaat dan ook uit belastingkortingen en -voordelen.

Compensatie

De drie grootste vakbonden stellen voor het Werkloosheidsverzekeringfonds aan te wenden voor werknemers die hun baan of inkomen nu kwijt zijn. Dit fonds bevat 132 miljard lira (18 miljard euro). De verantwoordelijk minister Zehra Zumrut Selcuk (Familie, Arbeid en Sociale Zaken) zei dat 19.000 bedrijven al een verzoek hebben ingediend voor compensatie van totaal 420.000 werknemers.

Maar het duurt enige tijd voordat die verzoeken zijn gehonoreerd. Bovendien zijn de criteria streng. Intussen ontberen miljoenen ongeregistreerde werknemers en kleine ondernemers een sociaal vangnet.

Vakbonden bepleiten inmiddels onvoorwaardelijk bescherming voor alle werknemers. Maar dan kan het fonds snel leeg zijn. Nu gaan stemmen op om, als laatste redmiddel, de geldpers aan te zetten.