Recensie

Recensie Boeken

De vermoorde socialiste Rosa Luxemburg was geen monster, maar een moedige vrouw

Rosa Luxemburg De kleine selectie brieven van de radicale socialiste met hypnotiserende invloed gaat vooral over intimiteit en liefde.

Rosa Luxemburg in Berlijn, 1914.
Rosa Luxemburg in Berlijn, 1914. Foto ullstein bild Dtl ? Getty

De Duitse singer/songwriter Hannes Wader bracht in de jaren zeventig de plaat Arbeiterlieder uit. Die plaat bevat ook het lied ‘Auf auf zum Kampf’. Wader zingt daar onder meer: ‘Auf, auf zum Kampf zum Kampf/ Zum Kampf sind wir geboren/ Auf, auf zum Kampf zum Kampf/ Zum Kampf sind wir bereit/ Dem Karl Liebknecht dem haben wirs geschworen/ Der Rosa Luxemburg reichen wir die Hand.’

Dit lied maakt duidelijk hoe ver we ons politiek en cultureel gezien van de jaren zeventig hebben verwijderd. Maar we zien ook dat Luxemburg en Liebknecht iconen zijn gebleven van de socialistische beweging, die veel van haar iconen verloor toen de omvang van de communistische terreur, begonnen onder Lenin, niet meer ontkend kon worden.

Hoezeer de Eerste Wereldoorlog en de Russische revolutie met elkaar verknoopt zijn, maakt Ernst Pipers excellente biografie Rosa Luxemburg, Ein Leben (2019) duidelijk. Ook in Duitsland eindigde de oorlog met een revolutie, die ervoor zorgde dat de Duitse keizer naar Nederland vluchtte en daar tot zijn dood, in 1941, zou blijven.

Op 12 november 1918 ontvangt de net benoemde rijkskanselier prins Max von Baden de sociaaldemocraten Friedrich Ebert en Philipp Scheidemann. Hij vraagt hen of ze voor rust en orde kunnen zorgen, waarop de heren een bevestigend antwoord geven. Daarmee begint feitelijk het tijdperk van rijkspresident Ebert, de eerste keer dat de sociaaldemocraten zich in Duitsland in het centrum van de macht bevinden. Maar voor veel andere socialisten bestaat de SPD, die zich tijdens de oorlog grotendeels aan de zijde van de keizer en het leger had geschaard, uit een verzameling verraders. Voor Rosa Luxemburg, die de Eerste Wereldoorlog altijd al een imperialistische oorlog had gevonden tegen de arbeiders uit alle landen, was het vertrek van de keizer en de acceptatie van de SPD als regerende macht bij lange na niet genoeg.

De revolutie ging verder, waaraan moet worden toegevoegd dat revoluties in Duitsland altijd mislukken, met uitzondering misschien van die van 1989, die voor de verandering vreedzaam verliep en zonder Gorbatsjov ondenkbaar was geweest.

Het geweld werd als legitiem middel gezien om de dictatuur van het proletariaat naderbij te brengen. Zo stelde Karl Radek, afgevaardigde van Lenin in Berlijn aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, dat dictatuur zonder de bereidheid tot terreur als een mes zonder lemmet is. Radek zou later door Stalin vermoord worden, zoals veel socialistische revolutionairen van het eerste en tweede uur.

Spartakusbond

Het waren Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg, die met hun Spartakusbond de strijd voor een waarlijk socialistische revolutie in Berlijn aanvoerden. Die revolutie moest in hun ogen niet via de Nationalversammlung, het parlement, lopen, maar via raden die spontaan door arbeiders en soldaten zouden moeten worden opgericht.

Rosa Luxemburg werd op 5 maart 1871 geboren als jongste van vijf kinderen in het stadje Zamość, 250 kilometer ten zuidoosten van Warschau, in een betrekkelijk geassimileerde Joodse familie. Thuis werd Pools, Duits en Russisch gesproken, haar moeder sprak bij voorkeur Jiddisj. De meerderheid van de bevolking in Zamość was Joods – op 18 oktober 1942 zouden de nazi’s Zamość officieel ‘Judenfrei’ verklaren.

Al jong werd ze politiek actief, ze studeerde in Zwitserland en Parijs economie, filosofie, ornithologie, plantkunde en geologie. Hoewel ze bijzonder klein was, 1 meter 46, en haar hele leven mank liep – wat ze onder andere met behulp van kleding altijd heeft geprobeerd te verhullen – had ze een hypnotiserende invloed op veel mannen, sommige vrouwen en de massa.

Luxemburg was een fanatiek brievenschrijfster, wat ermee te maken zal hebben gehad dat ze regelmatig in de gevangenis zat, onder meer vanwege haar oppositie tegen de Eerste Wereldoorlog. Ongeveer 2.700 van haar brieven zijn bewaard gebleven. Een klein deel daarvan is opnieuw uitgegeven onder de titel Ik voel me in de hele wereld thuis. Luxemburg was inderdaad een overtuigd internationalist.

Selectie

Hoe deze selectie tot stand is gekomen, welke criteria zijn gehanteerd, wordt nergens verantwoord, maar aangezien uit een aanzienlijk deel van deze brieven ook wordt geciteerd door Ernst Piper mogen we aannemen dat de selectie wel in orde is. Joke Hermsen schreef een inzichtelijk nawoord, mede geïnspireerd door Hannah Arendt, die een groot bewonderaarster van Luxemburg was.

De nadruk in deze selectie ligt niet op het politieke of de revolutie, maar op intimiteit en liefde, waarvan Luxemburg – zoals veel mensen – ook bijzonder hield. Zo schrijft ze op 22 augustus 1908 aan haar geliefde Kostja Zetkin: ‘Ach, Dudu, kon ik maar twee jaar lang alleen met schilderen bezig zijn – dat zou me helemaal opslokken. Ik zou niet bij een schilder in de leer gaan of iemand om iets vragen; alleen zelf van het schilderen leren en jou vragen!’

Kostja is vijftien jaar jonger dan Luxemburg en de zoon van een vriendin van haar, ze begint met hem een relatie als haar partner en beroepsrevolutionair, Leo Jogiches, in de gevangenis zit.

Als Jogiches uit de gevangenis komt en Luxemburg hem koeltjes vertelt dat de liefde over is, wordt de beroepsrevolutionair razend jaloers. Hij dreigt zowel zichzelf als Luxemburg als haar minnaar te vermoorden, staat geregeld voor haar Berlijnse woning en als hij dan binnen is, begint hij met een pistool te zwaaien. Reden voor Luxemburg om ook gewapend rond te lopen.

Helaas lezen we over deze episode niets in Ik voel me in de hele wereld thuis, maar des te meer bij Piper.

Luxemburg was geen heilige, hoewel ze vaak zo is afgeschilderd, noch een demonisch monster, hoewel ze eveneens vaak zo is afgeschilderd, ze was een moedige, intelligente en literair begaafde vrouw met godzijdank de nodige tegenstrijdigheden. Zo schreef ze in februari 1917 aan haar secretaresse: ‘Mijn klein meisje, de “teleurstelling over de massa” is altijd de meest blamerende getuigenis van de politieke leider.’

Maar in datzelfde jaar schreef ze in een filippica dat de moeilijkheden, dat wil zeggen het uitblijven van de revolutie, te wijten waren aan de zwakte van het proletariaat.

Ze had goed door dat de terreur van het bolsjewisme al in 1917 begon toen ze in een stuk over de Russische revolutie haar beroemdste woorden schreef: ‘Vrijheid alleen voor de aanhangers van de regering, alleen voor de leden van de partij, al zijn ze nog zo talrijk, is geen vrijheid.’

Op 15 januari 1919 werden Liebknecht en Luxemburg op hun onderduikadres in de Mannheimer Straße in Berlijn door leden van de Wilmersdorfer Bürgerwehr, onderdeel van het Pruisische leger, opgepakt, hoewel zij daar helemaal geen bevoegdheid toe hadden. Nog diezelfde avond zijn ze vermoord.

De verantwoordelijke SPD-minister, Noske, had waarschijnlijk geen opdracht gegeven voor deze moord, maar had de dingen gewoon op hun beloop gelaten.

Luxemburg vertegenwoordigt de twintigste eeuw. De futiel gebleken Joodse hoop op assimilatie door middel van het socialisme, eindigend in een catastrofe.

De hoop op een socialistische revolutie die eindigde in een catastrofe.

De wankele Weimar-republiek, waar diverse soorten socialisten elkaar te vuur en te zwaard bestreden, desnoods elkaar doodden, en zo de opkomst van Hitler mede mogelijk maakten.

Ik voel me in de hele wereld thuis biedt enig inzicht in deze belangrijke vrouw. Te hopen valt dat ook Pipers voortreffelijke biografie in een Nederlandse vertaling zal worden uitgegeven.