Profiel

Vechter Sanders geeft op, maar hij heeft de Democraten blijvend beïnvloed

Voorverkiezingen VS Bernie Sanders, die woensdag zijn campagne staakte, probeerde de Democraten decennialang naar links te trekken. Met toenemend effect.

Bernie Sanders op campagne in Richmond, Virginia, eind februari.
Bernie Sanders op campagne in Richmond, Virginia, eind februari. Foto Erik S. Lesser

Dat was dan de Amerikaanse revolutie van 2020: Bernie Sanders is woensdag uit de presidentsrace gestapt. Maar hiermee komt er nog geen eind aan zijn onwaarschijnlijke pogingen om de Democratische Partij van buitenaf te hervormen en naar links te duwen. De 78-jarige senator voor Vermont zei woensdag in een videoboodschap vanuit zijn huis in Burlington dat hij zijn campagne weliswaar beëindigt, maar dat zijn naam op de stembiljetten van de komende voorverkiezingen blijft staan.

„Met de gedelegeerden die we zo verzamelen, zullen we invloed kunnen uitoefenen op de Democratische Conventie.” Nee, de laatst overgebleven Democratische kandidaat Joe Biden is nog niet van Bernie Sanders af.

Lees ook: Joe Biden heeft Sanders’ program én kiezers nodig

De horzel Bernie Sanders (New York, 1941) heeft zijn hele politieke leven rond de Democraten gezoemd. Vanaf zijn studentenjaren in Chicago was hij activist voor de burgerrechtenbeweging en tegen de oorlog in Vietnam. Hij werd er lid van de Young People’s Socialist League en heeft, in een land dat het socialisme als aartsvijand beschouwt, altijd met trots zijn socialistische overtuiging uitgedragen. Dat hij, met dat epitheton getooid, tot tweemaal toe bij de presidentscampagne een formidabele uitdager van de gevestigde macht in de Democratische Partij bleek te zijn – dat blijft onwaarschijnlijk.

In de loop van een zes decennia omspannende politieke carrière heeft Sanders een miljoenenaanhang opgebouwd die verrassend jong is gebleven en die verrassend veel campagnegeld bijeen wist te brengen: 134 miljoen dollar in 2019-2020. Zijn belangrijkste rivaal, de gematigde Joe Biden, verzamelde 76 miljoen dollar. Waarbij Sanders er in elk debat fijntjes op wees dat Biden, in tegenstelling tot hijzelf, steun kreeg van rijke donoren en bedrijven.

Nooit van mening veranderd

Aanhangers van Sanders vermelden altijd dat hij „nooit van mening is veranderd”. En dat klopt. Wie interviews bekijkt van Sanders uit de tijd dat hij burgemeester van Burlington, Vermont was (1981-1988), hoort hem zinnen zeggen die ook in 2020 nog dagelijks uit zijn mond rollen: de economie werkt voor de rijken, de flinterdunne bovenlaag van het land verdient evenveel als de onderste helft en gezondheidszorg is een mensenrecht, geen voorrecht. Als iemand suggereert dat Sanders een grijsgedraaide plaat is waarin de naald blijft hangen, dan is zijn antwoord: het zegt vooral iets over Amerika dat deze boodschap nooit is veranderd.

Tijdens zijn burgemeesterschap konden de bewoners van Burlington de praktijk van zijn ideologie beoordelen. Hij zette een economisch ontwikkelingsfonds op voor het lokale midden- en kleinbedrijf. Hij zette een woningcorporatie op. De resultaten ervan zijn ruim dertig jaar na dato nog altijd zichtbaar in de stad.

Bittere gevechten

De bitterste gevechten voerde hij destijds niet met de Republikeinse Partij. „Dat Sanders zo verantwoordelijk met de gemeentebegroting omging, heeft hem grote steun bezorgd in Burlington”, zei David Thelander, destijds Republikeins gemeenteraadslid, eerder tegen NRC. „Je wordt hier echt niet gekozen als je in het wilde weg met geld smijt.”

Nee, zijn bitterste gevechten voerde Sanders met de Democraten. Zij konden hem niet vergeven dat hij hun zittende burgemeester had verslagen en zijn al die jaren blijven proberen om hem dwars te zitten. Het is een erfenis die Sanders meenam naar zijn volgende functies, respectievelijk het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. In de documentaire Hillary, die begin 2020 in première ging, zegt Hillary Clinton over Sanders: „Niemand vindt hem aardig. Niemand wil met hem samenwerken.”

Oud zeer. Toen Clinton in 2015 haar kandidatuur voor het presidentschap aankondigde, namen vrijwel alle Democraten voetstoots aan dat de voormalige First Lady en minister de kandidaat van de partij zou worden. Toen Sanders ineens op de Democratische trein sprong, echoden politieke duiders in koor: „Weinig kans.”

Maar de schijnbaar kansloze Sanders bleek een onverwacht groot uithoudingsvermogen te hebben. Hij beschikte over een repertoire van doeltreffende verwijten aan het adres van zijn rivaal Clinton, die hij kort gezegd neerzette als de schoothond van Wall Street, banken en grote bedrijven. Een schare venijnige supporters (de ‘Bernie Bros’) gaf deze verwijten online galm.

Als aanvallen van populistisch links haar niet de kop hebben gekost in de presidentsrace, zo blijft Clinton nog altijd volhouden, dan hebben ze op z’n minst de populistisch rechtse Republikein Donald Trump geholpen om haar te verslaan. Zo’n 12 procent van de Sanders-stemmers in de primaries liep over naar Trump bij de presidentsverkiezing. Kenmerkend voor Sanders is zijn taaie hardnekkigheid in de voorverkiezingen: zowel in 2016 als dit jaar streed hij nog door toen hij zich al enige tijd in nagenoeg verloren positie bevond.

Kleine donateurs

In de race voor de presidentsverkiezingen van 2020 heeft Sanders niet anders geopereerd dan in die voor 2016: grootschalige bijeenkomsten, miljoenen kleine donateurs en online de Bernie Bros die politieke vijanden met krachttermen („politieke schurft”) aanvielen. Het verschil was dat hij ditmaal niet kon verrassen: Sanders was zelf ‘establishment’ geworden. De linkervleugel van de Democratische Partij, deels ontstaan uit een door Sanders na 2016 geëntameerde ‘grassroots’-beweging, trok naar hem toe, met als boegbeelden de jonge afgevaardigden Alexandria Ocasio-Cortez en Ilhan Omar, nieuwe gezichten in de partij.

Toen Sanders bij de eerste voorverkiezingen de meeste gedelegeerden wist te verzamelen voor de Democratische Conventie, waar de partij in augustus haar presidentskandidaat kiest, staken partijbaronnen wederom bezorgd de koppen bijeen. Ze morrelden aan de regels voor de conventie en de regels voor hun tv-debatten – alles om te verhinderen dat Sanders de kandidatuur zou veroveren. In debatten werd hij steeds harder aangevallen door zijn concurrenten, zelfs door de niet veel minder progressieve Elizabeth Warren, die verklaarde dat Sanders had gezegd dat een vrouw nooit president van de VS zou kunnen worden – wat Sanders ontkende.

De overige presidentskandidaten noemden Sanders’ plannen onrealistisch en bekritiseerden zijn onduidelijkheid over hoe hij bijvoorbeeld door de overheid georganiseerde gratis gezondheidszorg of het kwijtschelden van studieschulden wilde bekostigen.

Een van de verwijten die Sanders voor de voeten werden geworpen, gaat over zijn effectiviteit als senator. En het is waar: in effectiviteitslijstjes uit de Senaat bungelt hij onderaan. Hij moet zijn invloed grotendeels uitoefenen via amendementen op andermans wetgeving. Maar is de handtekening onder een wetsvoorstel de enige manier om politieke invloed te meten?

Hulproer van de politiek

Een van zijn medewerkers uit de Burlington-jaren, Bruce Seifer, zei in NRC: „In 2016 zette Bernie gratis collegegeld op de agenda. Sindsdien is dat ingevoerd in zes of zeven staten. Hij hamerde op de verhoging van het minimumloon, dat is in tal van staten verhoogd. De overheid is een tanker, die heeft een roer en een hulproer. Als je de steven wilt wenden, moet je eerst het hulproer omzetten en daarna pas het roer. Bernie Sanders is het hulproer van de politiek.”

Vlak voor de laatste voorverkiezingen die dit jaar werden gehouden, in Arizona, Florida en Illinois, maakte Biden bekend dat hij een punt van de progressieve agenda van Elizabeth Warren overnam. In toespraken tot zijn aanhangers noemde Biden een goede ziektekostenverzekering ineens „een recht”, precies zoals Sanders dat al veertig jaar doet. „Onze beweging heeft de ideologische strijd gewonnen”, concludeerde Sanders woensdag in zijn afscheidsboodschap.

Gezien zijn frase dat de agenda boven zijn persoonlijke positie gaat, moeten de handreikingen van Biden („een zeer fatsoenlijk man”, aldus Sanders) in de afgelopen weken hem goed hebben gedaan. Maar woensdag liet Sanders nadrukkelijk na zijn steun uit te spreken aan Biden. Hij zei alleen: „Ik zal met hem samenwerken om onze progressieve ideeën vooruit te duwen.”

De horzel is nog niet uitgeprikt.

Lees ook deze reportage van Bas Blokker uit Burlington waar Sanders burgemeester was
Lees ook dit interview met Bernie Sanders uit 2015