Kwart van musea dreigt door coronacrisis om te vallen

Mirjam Moll, directeur Museumvereniging Zonder extra maatregelen dreigt een kwart van de Nederlandse musea nog dit jaar om te vallen. Dat blijkt uit een enquête gehouden door de Museumvereniging.

Voor grote musea als het Rijksmuseum in Amsterdam is de situatie minder kritiek. Vooral met de kleinere en middelgrote musea gaat het niet goed.
Voor grote musea als het Rijksmuseum in Amsterdam is de situatie minder kritiek. Vooral met de kleinere en middelgrote musea gaat het niet goed. Foto Lex van Lieshout / ANP

Directeur Mirjam Moll van de Museumvereniging heeft er tot dinsdagavond half elf aan zitten rekenen. En toen stond het getal daar: 100, een kwart van de ruim 400 bij de Museumvereniging aangesloten musea. Zoveel zullen het einde van dit jaar waarschijnlijk niet halen, die gaan nog voor december omvallen. En één op de vijf, had ze eerder die dag al berekend, verwacht vanaf volgende maand al problemen met het uitbetalen van de salarissen.

De gegevens waar die getallen op zijn gebaseerd komen uit een enquête onder de leden, waarop bijna driekwart van de musea heeft gereageerd. De getallen zijn, vindt de directeur, „ingrijpend, maar vooral ook aangrijpend: het gaat over collecties en gebouwen, maar toch allereerst over medewerkers en bezoekers.”

Zijn de coronamaatregelen van de overheid dan niet genoeg? Juist voor de culturele sector zijn daar bovenop nog extra maatregelen gekomen, zoals het voor drie maanden opschorten van de huur van rijksmusea en het nu al kunnen opvragen van subsidiegeld voor het derde kwartaal.

Mirjam Moll: „Dat klopt. En daar zijn we ook blij mee. Maar wat je hier ziet is het resultaat van tien jaar cultuurbeleid. Dat begon met de bezuinigingen van de financiële crisis, waarna musea veel meer eigen inkomsten zijn gaan verwerven: meer blockbusters, meer verhuur van zalen, verkoop uit de winkel en het café. Die inkomsten vallen nu weg, zo bezien zijn we slachtoffer van ons eigen succes. En de tweede reden: een paar jaar geleden is er opnieuw bezuinigd op musea, toen gemeenten extra geld kwijt waren aan de decentralisatie van zorgtaken – en dat geld ergens weggehaald moest worden.” Want daar komt het getal van een kwart van de musea vandaan dat nu dreigt om te vallen: het gaat om de middelgrote en kleinere, bijna altijd gemeentelijke musea die het al jaren moeilijk hebben.

Het komt ook steeds terug in de jaarlijkse museumcijfers van de vereniging. Ja, staat daar keer op keer in: wéér was er groei in bezoekersaantallen (32 miljoen bezoeken in 2018), wéér waren er meer eigen inkomsten (in 2017 voor het eerst 51 procent, tegenover 49 procent subsidie).

Optelsom

Maar die cijfers zijn een optelsom van alle musea. Want, staat er ook steeds weer: met de kleinere en middelgrote musea gaat het niet goed. In 2018 daalde de gemeentelijke subsidie „tot het laagte niveau in dit decennium”, veel van deze musea schrijven al jaren rode cijfers. Ze houden het vol door in te teren op hun reserves of doordat de gemeente op het laatste moment toch bijpast.

Mirjam Moll: „Wat wij nu vragen is dat de huren van musea niet worden opgeschort, maar kwijtgescholden. Niet voor drie maanden, maar voor een half jaar. En niet alleen bij de rijksmusea maar bij alle musea.”

Daar valt des te meer voor te zeggen, vindt ze, omdat die huur vaak rondgepompt geld is: „Een museum krijgt subsidie, maar betaalt dat vervolgens deels terug aan huur: het museumgebouw is vaak eigendom van de overheid.” En terwijl de subsidies omlaag zijn gegaan, zijn veel van die huren juist gestegen: gemeenten hebben ze marktconform gemaakt.

Ook andere ingrepen zouden helpen, zoals het niet meerekenen van de subsidie bij de omzet. Daardoor zouden musea een groter beroep kunnen doen op de tijdelijke noodmaatregel voor behoud van werkgelegenheid. En een overbruggingsfonds, waar de hele culturele sector sinds vorige week om vraagt. Mirjam Moll: „We kunnen straks ook niet zomaar weer open, musea zullen hun vaste opstelling moeten aanpassen aan de anderhalvemeter-samenleving. En er werken veel oudere vrijwilligers: die zullen niet allemaal terug willen of kunnen komen. Ook zal er vraaguitval zijn: mensen gaan niet meteen weer en masse naar het museum.” Waar nog bij komt, zegt ze, dat veel musea hun bezoekerspiek hebben in het voorjaar, als de toeristenstromen weer op gang komen: die inkomsten zijn sowieso weggevallen.

Maar stel dat er geen extra maatregelen komen, en er vallen enkele tientallen musea om, is dat eigenlijk erg? Er blijven ook nog veel over. Mirjam Moll: „Een museum is ook een collectie, hè. Als er tientallen musea omvallen, dan moeten al die collecties worden ontzameld. Zo’n grote ontzameling zou ongekend zijn.”