Reportage

De pijnlijke afweging in verpleeghuizen: demente oudere mag niet meer ronddwalen

Verpleeghuizen Ouderen in verpleeghuizen lopen graag rond, maar dat mag niet meer. Dat maakt ze soms boos, waardoor heftige maatregelen nodig zijn.

Ouderen in verpleeghuizen lopen graag rond, maar dat mag niet meer. Dat maakt ze soms boos, waardoor heftige maatregelen nodig zijn.
Ouderen in verpleeghuizen lopen graag rond, maar dat mag niet meer. Dat maakt ze soms boos, waardoor heftige maatregelen nodig zijn. Foto Niels Bleekemolen

Demente ouderen dwalen. Dat komt doordat hun hersens het hier en nu niet meer begrijpen; ze gaan op zoek naar hun moeder, naar hun ouderlijk huis, op zoek naar hun fiets. En soms loopt de dementerende om tot rust te komen: lopen, lopen, lopen.

Maar dwalen kan niet als je besmet bent met het nieuwe coronavirus, en ook niet als je vermoedelijk besmet bent.

Als je dat niet begrijpt, omdat je dement bent, dan moet de deur op slot. En als je daar boos om wordt, omdat je het niet begrijpt, word je gesedeerd. Hoewel iedereen in de verpleeghuiszorg zulke maatregelen zo lang mogelijk mijdt, zijn ze soms niet te voorkomen tijdens een pandemie, zegt specialist ouderengeneeskunde Nienke Nieuwenhuizen, voorzitter van beroepsvereniging Verenso. „Het zijn pijnlijke afwegingen tussen het recht van het individu [om te dwalen], het recht van de groep kwetsbare bewoners van het verpleeghuis [om niet besmet te raken], en het recht van de maatschappij [om verspreiding te beperken].”

Lees ook: Helft demente ouderen in verpleeghuis Rotterdam overleden

Opsluiten. Geen bezoek. Dubbele longontstekingen. Te weinig beschermende kleding voor het personeel. En veel onzekerheid, want coronatests ontbreken. De grootste drama’s van het nieuwe coronavirus spelen zich af in de ziekenhuizen, maar net zo goed in de verpleeghuizen Woensdag bleken 4.160 bewoners al besmet te zijn (of verdacht) en zeker 389 te zijn overleden. Veel meer dan blijkt uit de cijfers van het RIVM, omdat die alleen de geteste mensen meetelt in de sterftecijfers.

Wekenlang niet getest

Maar verpleeghuisbewoners – ouderen die te zwak of dement zijn om nog voor zichzelf te zorgen – werden wekenlang niet getest, terwijl de epidemie al in volle gang was. „Verpleeghuizen kregen ‘nee’ te horen van de lokale GGD als ze een bewoner of verzorgster wilden laten testen. U heeft geen recht op een test, zeiden ze”, vertelt Nieuwenhuizen.

Verenso houdt zelf vanaf half maart bij wie ze dénken dat Covid-19 heeft. Dat doen ze in de twee grote elektronisch patiëntendossiers, van Nedap en Ysis, die verpleeghuizen gebruiken. Nieuwenhuizen: „We kunnen het ziektebeeld nu goed herkennen. Dat was aanvankelijk lastig omdat ouderen niet altijd kunnen vertellen waar ze last van hebben. En ouderen krijgen doorgaans geen koorts doordat hun afweersysteem minder effectief is.” En als je geen koorts had, kwam je lange tijd niet in aanmerking voor een test.

Getest in het mortuarium

Sommige overleden verpleeghuisbewoners werden achteraf getest, in het mortuarium, vertelt Jeroen van den Oever, directeur van Fundis, een grote Zuid-Hollandse verpleeginstelling. „Dan wisten we tenminste dat die persoon Covid-19 had en dat familie en personeel dus geïsoleerd moesten worden.”

Wekenlang gold in Nederland de norm ‘niet testen, tenzij’. Het tekort aan testmogelijkheden woog mee in de strategiekeuze van het kabinet hoe met de coronacrisis om te gaan.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) liet eind maart aan NRC weten dat het gebrek aan testen geen urgent probleem was. „De testinfrastructuur is op orde. Er is voldoende mankracht om te testen”, stelde het departement schriftelijk. Minister Hugo de Jonge (VWS, CDA) schreef in een brief aan de Tweede Kamer: „Omdat het testbeleid in Nederland tot nu toe mede is afgestemd op de beschikbare capaciteit en de verwachte behoefte aan tests, is er tot op heden geen sprake geweest van tekorten aan test-kits.”

Het kabinet wijzigde eind vorige maand wel de koers. Op 31 maart beloofde De Jonge een ruimer testregime. Maar zorgmedewerkers lazen deze week de nieuwe criteria en waren teleurgesteld. Het maakt weinig uit; ze komen nog steeds nauwelijks in aanmerking voor een coronatest.

Als zorgmedewerkers Covid-19-verschijnselen hebben, moeten ze thuisblijven. En als dat niet kan door personeelstekort, moeten ze doorwerken, maar mét mondkapjes en handschoenen, tot de testuitslag er is.

Maar je kunt toch ook besmettelijk zijn als je nog geen symptomen hebt? Nienke Nieuwenhuizen: „We gaan uit van de schaarste. De GGD gebruikt de test alleen voor mensen bij wie de kans hoger is dat ze het hebben; namelijk als ze verschijnselen hebben en nodig zijn op de werkvloer.”

Achter in de rij

De verpleeghuizen staan ook achterin de rij bij het verdelen van beschermend materiaal (mondkapjes, brillen, schorten) en medicijnen. Jeroen van den Oever, van Fundis: „Het is niet transparant op welke gronden VWS de mondkapjes en schorten verdeelt. We weten het gewoon niet.”

Terwijl die verdeelsleutel – waar de sector al weken op wacht – heel eenvoudig te bedenken is, zegt Nienke Nieuwenhuizen.

Lees ook: Als je overlevingskans klein is, beland je in Nederland niet op de intensive care

Rond elke Covid-19-patiënt of -verdachte moeten per dag drie of vier mondkapjes worden verdeeld. Zodat verzorgers drie tot vier keer per dag beschermd naar die patiënt toe kunnen. „Het gaat om de patiënt, niet om de plek waar die ligt: hier, thuis of in het ziekenhuis. Maar nu staan de ziekenhuizen vooraan bij de verdeling.”

Over dit „prioriteringsvraagstuk” wint VWS advies in bij deskundigen, schreef minister De Jonge dinsdagavond aan de Tweede Kamer. Hij verwacht dat volgende week te hebben. Daarnaast, schreef hij, geeft ook het ‘nieuwe testbeleid’ de mogelijkheid om relatief vaak en snel vast te stellen of iemand al dan niet COVID-19 heeft.”

Zijn cohortafdelingen in verpleeghuizen niet een oplossing? Het is moeilijker om cohortafdelingen (besmette patiënten onder elkaar) in een verpleeghuis te organiseren dan in het ziekenhuis, vertelt Anneke van Strien, arts in verpleeghuizen van het Haagse Saffier. „In het ziekenhuis heeft de patiënt alleen een bed en een kastje, dat kun je, húp, verplaatsen naar een cohortafdeling waar alleen Covid-19- patiënten liggen. In een verpleeghuis wóónt iemand. Dus als je de Covid-19-patiënten bij elkaar wilt brengen op één afdeling, dan is dat een hele verhuizing.” Maar het moet wel, zegt zij. Want dáár, op een cohortafdeling, kunnen de ouderen lopen en dwalen, onder elkaar.