‘The Human Condition’: somber en schitterend beeld van idealisme onder druk

Marathonkijken: The Human Condition ‘The Human Condition’ laat zien hoe een idealistische man in buitengewone omstandigheden onder loodzware druk komt te staan.
Zijn vrouw Michiko (Michiyo Aratama) is een van de weinige lichtpuntjes in een opeenvolging van narigheid voor Kaji (Tatsuya Nakadai) in ‘The Human Condition’.
Zijn vrouw Michiko (Michiyo Aratama) is een van de weinige lichtpuntjes in een opeenvolging van narigheid voor Kaji (Tatsuya Nakadai) in ‘The Human Condition’.

Het uit drie films bestaande The Human Condition (1959-1961) van regisseur Masaki Kobayashi volgt het zes delen tellende boek van Junpei Gomikawa, Menselijke voorwaarden. Kobayashi splitste elke film op in twee delen. Je kunt dus per dag één film kijken van ruim drie uur, of een deel van de film van ongeveer gewone speelfilmlengte.

The Human Condition laat op indrukwekkende wijze zien hoe idealisme en pacifisme in buitengewone omstandigheden en door de beperkingen van onmenselijke systemen onder loodzware druk komen te staan. Kan een empathisch mens een moordenaar worden?

Hoofdpersoon Kaji wordt in de trilogie meermaals flink op de proef gesteld. Aan het begin van de eerste film, No Greater Love, is hij een idealistische jonge Japanner. Hij werkt voor een mijnbedrijf in Mantsjoerije, de Chinese streek die door Japan werd geannexeerd. Om aan de dienstplicht te ontkomen, trekt hij met zijn vrouw Michiko naar Noord-Mantsjoerije, waar hij gaat werken bij de Loh Hu Liong-ertsmijn. Hij wil er de werkomstandigheden verbeteren van de Chinezen die er uitgebuit worden als slaven. Zijn humanisme en egalitarisme worden door zijn sadistische meerderen echter met hoongelach begroet. Als er zeshonderd Chinese krijgsgevangenen arriveren over wie Kaji de leiding krijgt, wordt de situatie nog nijpender. Hun komst per trein, opeengepakt in veewagons, levert een van de indrukwekkendste momenten op van de trilogie. Zodra de deuren openen, tuimelen de verzwakte en sterk vermagerde dwangarbeiders naar buiten. Als ze in de verte een kar met mais ontwaren, schuifelen ze als hongerige zombies richting het voedsel. Alle menselijkheid is hier verdwenen: het overkoepelende thema van The Human Condition samengebald in een gruwelijke, onvergetelijke scène.

Even sterk is de executie van een aantal krijgsgevangenen, als represaille voor hun ontsnappingspoging. Kobayashi filmt het deels met een gekantelde camera die het drama én het morele dilemma van Kaji benadrukt. Moet hij ingrijpen om zijn menselijkheid te bewaren?

In de tweede film, The Road to Eternity, zit Kaji in een militair trainingskamp. Ook hier wordt hij geconfronteerd met een strikte hiërarchie. Het enige lichtpuntje in de duisternis vormt het bezoek van Michiko. Van de legerleiding mogen ze bij hoge uitzondering de nacht samen doorbrengen. Wat volgt is uitzonderlijk lyrisch. Kaji vraagt Michiko om zich uit te kleden: „Ik wil jouw beeltenis opslaan in het diepst van mijn ogen.” Een beeltenis waar Kaji aan zal terugdenken en die hem door donkere tijden helpt.

De middelste film is relatief gezien het zwakste deel, al is het wel de perfecte filmische verbeelding van het in Japan diep gewortelde monstrueuze militarisme. Bij het keizerlijk leger staan eer en patriottisme even hoog in het vaandel als barbarisme. De fanatieke soldaten hebben trouw gezworen aan keizer Hirohito en volgen blind bevelen op. Ze weigeren de strijd op te geven, zelfs als die zinloos is: sterven voor de keizer is nobel.

Deel drie, A Soldier’s Prayer, gaat over de nasleep van de verloren strijd tegen het Rode Leger. Als een van de weinige Japanse soldaten heeft Kaji die overleefd. Hij wil maar één ding, terug naar huis, waar Michiko op hem wacht. De barre terugtocht door onherbergzaam vijandig gebied brengt weer nieuw gevaar. Het Russische leger is overal en de bevrijde Chinezen keren zich tegen hun voormalige bezetter, „de Japanse duivels”.

In deel drie raakt Kaji zwaar teleurgesteld in het socialisme dat hij in theorie aanhangt. Maar als hij terechtkomt in een Russisch werkkamp blijkt de praktijk hardvochtiger. Van zijn landgenoten heeft Kaji ook weinig te verwachten. Zij collaboreren met de Russen of zijn bezig met hun eigen lijfsbehoud.

De buitengewoon sombere inslag van The Human Condition wordt (grotendeels) draaglijk gemaakt door de schitterende hoofdrol van Tatsuya Nakadai en de prachtige ensceneringen in breedbeeld van Kobayashi, die zelf ook in dienst zat en krijgsgevangene was. De camera staat altijd op de goede plek en de composities zijn markant, vol pregnante beelden. Bovendien staat zijn pleidooi voor humanisme nog altijd krachtig overeind.

The Human Condition is te koop op blu-ray. De Nederlandse dvd is niet meer leverbaar. Ook op iTunes. Menselijke voorwaarden van Junpei Gomikawa verscheen in 2018 bij uitgeverij Van Oorschot.