Tentamen? De webcam kijkt mee

Onderwijs De meeste tentamens aan universiteiten en hogescholen gaan online gewoon door. Mét omstreden surveillance-software.

Hogescholen en universiteiten nemen tentamens nu thuis online af, zoals in Eindhoven
Hogescholen en universiteiten nemen tentamens nu thuis online af, zoals in Eindhoven Foto Bart van Overbeeke/HH

Op Twitter: „Wie kan ik betalen om op 6 april in te loggen op de online toetsomgeving van de UU en voor mij mijn tentamen EU law te maken?” En als iemand zich aanbiedt: „Betaling vindt pas plaats als je minimaal een 5 hebt gehaald.”

Deze student mocht dan een grapje maken, het voorbeeld is niet helemaal onrealistisch: in studentenkringen circuleren oproepen om tentamens door anderen te laten maken.

Frauderen is namelijk een stuk eenvoudiger nu universiteiten en hogescholen hun onderwijs door de coronacrisis vrijwel volledig hebben gedigitaliseerd. Ook de tentamens worden deze weken grotendeels online en vanuit huis gemaakt.

Hoe voorkom je dan dat studenten de goede antwoorden aan elkaar doorgeven via WhatsApp en Google of hun studieboeken bij de hand houden?

Allereerst door ánders te toetsen. Universiteiten en hogescholen hebben de afgelopen weken geïnventariseerd voor welke tentamens dat mogelijk is. Om studievertraging te voorkomen willen ze de toetsen zo veel mogelijk laten doorgaan.

Dat lijkt aardig te lukken: gemiddeld gaat aan de universiteiten 70 procent van de geplande tentamens in online vorm door. Bij de hogescholen ligt dit percentage wat lager, omdat hier meer praktijktentamens zijn die zich niet goed door een online alternatief laten vervangen.

De online varianten van traditionele tentamens zijn talloos: kennistoetsen worden essays, multiple-choice-vragen worden openboektentamens of worden zo door elkaar gehusseld dat spieken niet kan. Docenten met weinig studenten zetten hun toetsen om in een mondelinge variant via Skype of vragen om een online presentatie van de leerstof.

De gesloten Universitaire Bibliotheek Leiden.
Foto Eline van Nes/Hollandse Hoogte
De gesloten campus van Tilburg University.

Foto Merlin Daleman
De Uithof, Utrecht
Foto Aziz Kawak
Ook in Leiden, Tilburg en Utrecht worden tentamens nu online thuis afgenomen.

Surveilleren via de webcam

Daarnaast wordt op een aantal universiteiten en hogescholen geëxperimenteerd met meer omstreden manieren van surveilleren om fraude te voorkomen: online surveilleren. Er zijn verschillende vormen, maar globaal komt het erop neer dat de computer van de student als het ware wordt overgenomen door software.

Een webcam houdt dan in de gaten of een student overlegt of iets opzoekt. Met zijn mobiel moet de student de omgeving laten zien waarin hij werkt. Ook is beveiliging ingebouwd zodat studenten niet op internet kunnen surfen.

In de VS is deze manier van surveilleren al jaren populair, maar hier waren onderwijsinstellingen terughoudend, zegt Annette Peet, werkzaam bij Surf, de ict-coöperatie van onderwijs en onderzoek. „Men was kritisch vanwege de enorme implicaties op privacy.”

Lees ook: Bindend studieadvies dit jaar van de baan

Tot corona. Veel hogeronderwijsinstellingen zijn er nu toch mee bezig. Bij de NHL Stenden Hogeschool starten woensdag ruim driehonderd toetsen met proctoring software. „Het is niet ideaal, maar hierdoor kunnen we toch doorgaan met het onderwijs”, zegt Marjan Scholman, directeur van de dienst onderwijs en onderzoekskwaliteit.

Het programma stuurt een uitdraai van de ‘onregelmatigheden’ (bijvoorbeeld als je een grafische rekenmachine pakt als dat niet mag) naar de examencommissie en die bepaalt vervolgens of het ernstig genoeg is om de toets ongeldig te verklaren.

Vragen van studenten zijn vaak praktisch, zegt Scholman. Wat als je moeder ineens binnenkomt of je huisgenoten herrie maken? Studenten die geen laptop met camera hadden, hebben er met een busje een bezorgd gekregen. Allemaal moeten ze een verklaring ondertekenen dat ze de toets zelf hebben gemaakt. „We proberen ze bewust te maken.”

Ook aan de TU Delft wordt bij een deel van de tentamens online surveilleren ingezet. In totaal gaat het om 25 van de 600 tentamens, zegt Willem van Valkenburg, voorzitter van de stuurgroep toetsing aan de TU Delft.

Hij is de afgelopen weken „meer dan fulltime” bezig geweest met de online tentaminering. „Een krankzinnige operatie.” Waarbij Delft nog in het voordeel was, omdat daar al ruim voor de coronacrisis werd geëxperimenteerd met online tentamens.

Mag dit zomaar?

Mag online surveilleren zomaar? Het korte antwoord is: ja, mits universiteiten en hogescholen zich aan een aantal afspraken houden en er geen goed alternatief is. Ook moeten studenten expliciet toestemming geven en ze moeten kunnen weigeren zonder consequenties.

Surf is nu „de haken en ogen” in kaart aan het brengen, vertelt Annette Peet. Bijvoorbeeld: waar bewaart de softwareaanbieder de gegevens, in Europa of de VS? Hoe lang worden de beelden bewaard? En als studenten niet willen dat hun kamer wordt gefilmd – zitten daar dan consequenties aan?

De meeste studenten zijn van goede wil

Alex Tess Rutten van studentenvakbond LSVb

Studenten van de TU Delft krijgen vooraf tips over hun privacy. Van Valkenburg: „We zeggen bijvoorbeeld tegen ze: zorg dat je kamer er netjes uitziet en laat liever geen religieuze voorwerpen zien.”

Onder studenten zorgt het onderwerp voor onrust, merken ze bij Landelijke Studentenvakbond LSVb. „We krijgen veel mails van studenten die zich zorgen maken over hun privacy”, zegt voorzitter Alex Tess Rutten. „Terechte zorgen, want hun privacy wordt écht geschonden als ze verplicht zijn om hun kamer te laten filmen met een webcam.” Studenten die dit niet willen, moeten op een andere manier tentamen kunnen doen, vindt de LSVb. „Laat mensen een paper schrijven, bijvoorbeeld.”

Nog beter: ga uit van vertrouwen. „Universiteiten en hogescholen zijn zo bang voor fraude. Maar waarom eigenlijk? De meeste studenten zijn van goede wil.” Van Valkenburg is het daarmee eens. „Maar we hebben nu eenmaal te maken met wettelijke eisen rond tentaminering. We mógen dus niet zomaar vertrouwen op de scouts honour.”