Duitse regering verrast met snelle steunmaatregelen

Reddingspakket Ook de grootste economische macht in Europa kan niet zonder ingrijpende overheidsinterventies om de economie overeind te houden.

Een gebouw in Berlijn.
Een gebouw in Berlijn. Foto John Macdougall / AFP

De Duitse overheid, die niet bekendstaat om flexibiliteit en snel handelen, heeft velen verrast met de doortastende maatregelen waarmee ze probeert de economie in de coronacrisis overeind te houden. En het mag wat kosten.

Net als andere landen haalt ook de grootste economie van Europa alles uit de kast om de enorme schok van de crisis op te vangen. Als exportland is Duitsland hard geraakt door de grootschalige stilstand van handel en industrie, die verdere verspreiding van Covid-19 moet afremmen.

De auto-industrie, motor van de Duitse economie, ligt voorlopig vrijwel stil. Alleen in China, waar de Duitse autobouwers veel fabrieken en ook veel klanten hebben, komt het leven ook in de bedrijven weer op gang. Maar internationale productieketens zijn verbroken. Massaal hebben Duitse bedrijven arbeidstijdverkorting aangevraagd. Voor de komende maanden verwacht het hele bedrijfsleven een dramatische daling van de productie, blijkt uit de index voor productieverwachtingen die het Ifo Institut dinsdag bekendmaakte.

De index is in de bijna dertig jaar van zijn bestaan nog nooit zo hard gekelderd als nu. En in werkelijkheid is de situatie waarschijnlijk nog slechter, aldus het gerespecteerde economische onderzoeksinstituut, want de meeste bedrijven die voor de index zijn ondervraagd over hun productieverwachtingen hebben half maart antwoord gegeven. De volle omvang van de coronacrisis was toen nog niet voor iedereen duidelijk.

„Gigantisch”, noemde minister van Financiën Olaf Scholz (SPD) het steunpakket dat de regering eind maart voorlegde aan de bondsdag. Hij diende een haastig opgestelde extra begroting voor hulpmaatregelen in, ter waarde van 156 miljard euro – „bijna de helft van een normale begroting voor een heel jaar”.

Moeten er daarvoor geen extra schulden gemaakt worden, in strijd met de grondwettelijk vastgelegde Schuldenbremse? In tijden van crisis laat die regel wel enige flexibiliteit toe, alleen niet voor zulke grote bedragen. Maar heilige huisjes sneuvelen er dezer dagen wel meer.

De steun van de staat voor de Duitse economie bedraagt zo’n 1.173 miljard euro

In recordtempo werd het reddingspakket in één week behandeld en met brede steun goedgekeurd door de bondsdag én de bondsraad, de Duitse Eerste Kamer. Bondskanselier Merkel was betrokken op afstand, ze zat thuis tijdelijk in quarantaine (omdat een arts met wie ze contact had gehad later besmet bleek met het coronavirus).

Inmiddels belopen de verschillende hulpmaatregelen van de staat voor de Duitse economie zo’n 1.173 miljard euro. In die reusachtige som zijn, behalve snelle steun aan bedrijven uit de begroting, geld voor deelname van de staat in bedrijven, steun voor arbeidstijdverkorting en hulp van deelstaten aan bedrijven, ook kredietgaranties meegenomen, ter waarde van maar liefst 820 miljard euro.

Uitbetaling aan kleine en eenmansbedrijfjes kwam snel op gang. Maar de betaling van kredieten aan middelgrote bedrijven stokte aanvankelijk. De huisbanken van de ondernemingen, die de aanvragen bij de kredietbank behandelen, onderwierpen de aanvragen aan zorgvuldige, tijdrovende controle, onder meer omdat de overheid maar 80 tot 90 procent van het risico wilde afdekken.

Na fel protest kwam de regering weer opmerkelijk snel in actie. Ze kondigde maandag aan dat middelgrote bedrijven die de afgelopen drie jaar winstgevend waren, vrijwel automatisch voor een noodkrediet in aanmerking komen.

Zuinige staat

Hoe snel het denken over de economie door de crisis is veranderd, blijkt niet alleen uit het schijnbare gemak waarmee de zuinige staat tot nader order is afgedankt. Het blijkt ook uit de serieuze manier waarop de mogelijkheid besproken wordt van staatsdeelnemingen in bedrijven die een sleutelrol spelen in de economie.

Luchtvaartmaatschappij Lufthansa, anders dan veel concurrenten tot voor kort een gezond bedrijf, lijdt zoals iedereen in de luchtvaart zwaar onder de crisis. Meer dan 700 van haar 760 toestellen staan werkloos aan de grond, terwijl allerlei vaste kosten doorlopen en niet te voorspellen valt hoelang de crisis en de reisbeperkingen nog duren.

In een commentaar pleit de Süddeutsche Zeitung ervoor dat de staat een belang neemt in Lufthansa, dat tot de jaren zestig een volledig staatsbedrijf was en daarna stapsgewijs is geprivatiseerd. Het bedrijf is ‘systeemrelevant’: een grote exporteconomie als de Duitse kan niet zonder eigen luchtvaartmaatschappij, aldus de krant. Maar accepteert het bedrijf de steun van de staat, dan slaat het de weg in van al die buitenlandse concurrenten die het zo vaak heeft gehekeld vanwege de door staatssteun veroorzaakte valse concurrentie en het in stand houden van verliesgevende bedrijven.

De Duitse regeringspartijen CDU/CSU en SPD werken dezer dagen samen alsof ze de spanningen die deze coalitie zo vaak geplaagd hebben volledig zijn vergeten. De kiezers belonen volgens peilingen vooral CDU/CSU voor het gevoerde crisisbeleid. De SPD klimt voorzichtig uit het dal, net genoeg om de coalitie weer op een meerderheid te brengen wanneer er nu verkiezingen gehouden zouden worden.

Lees ook: Alles wat je moet weten over de economische gevolgen van de coronacrisis

Bondskanselier Merkel richt de blik van het land inmiddels ook op het economisch welzijn van de Europese Unie. „Duitsland zal het op den duur niet goed gaan als het Europa niet goed gaat”, zei ze maandag, een dag voor het beraad van de Europese ministers van Financiën over financiële hulp aan lidstaten in nood.

De Duitse auto-industrie dringt ondertussen al aan op versoepeling van de beperkende maatregelen die zijn ingesteld om de verspreiding van het virus te beperken. Steun met liquide middelen en hulp bij arbeidstijdverkorting zijn nuttige instrumenten, verklaarde de president van de autofabrikanten lobby VDA dinsdag, „maar de weg vooruit kan alleen lopen via productie, innovatie en groei”. Ze wees erop dat het opstarten van de complexe productieketen, inclusief toeleveranciers, lastig zal zijn en tijd zal kosten.

Voor de paasdagen, zegt de voorzitter van het werkgeversverband DIHK, moeten bedrijven perspectief hebben wanneer Duitsland de beperkende maatregelen versoepelt. „Ze moeten weten waar ze aan toe zijn.”

Nederland

  • Steunpakket van 10 miljard euro voor werktijdverkorting van werknemers bij
    bedrijven met een omzetdaling van minimaal 20 procent
  • Bijstandsregeling van maximaal 1.500 euro voor zzp’ers en 4.000 euro compensatie voor
    ondernemers
  • Borgstelling voor mkb-leningen en uitstel van belastingplicht

Duitsland

  • Steunmaatregelen ter waarde van 1.173 miljard euro, waaronder 820 miljard euro aan kredietgaranties
  • Werktijdverkorting voor werknemers van getroffen bedrijven
  • Inkomenssteun voor zzp’ers en kleine bedrijven

 

Polen

  • Steunpakket van 47 miljard euro. Voor werknemers van bedrijven die minimaal een kwart van hun inkomsten kwijt zijn, betaalt de overheid 40 procent van het salaris indien het bedrijf dat ook doet
  • Bankgaranties tot 80 procent van de waarde van bedrijfsleningen
  • Zzp’ers krijgen 80 procent van het minimum loon (575 euro) als zij zonder werk komen te zitten

België

  • België leent fors om de coronacrisis te bestrijden. Het begrotingstekort loopt dit
    jaar op van 12 miljard tot zeker 30 miljard euro.
  • Kredietgaranties ter waarde van 50 miljard euro
  • Versimpeling aanvraag tijdelijke ww-uitkering Werknemers getroffen door de crisis ontvangen een uitkering gelijk aan 70 procent van hun loon, plus een supplement van 5,63 euro per dag.

Oostenrijk

  • Steunpakket ter waarde van 38 miljard euro, ongeveer de helft daarvan betreft kredietgaranties
    en belastinguitstel
  • Werktijdverkorting waardoor werknemers 80 tot 90 procent van hun loon behouden
  • Subsidie van zorgverlof voor ouders die niet kunnen werken omdat scholen gesloten zijn

Griekenland

  • Steunpakket van 10 miljard euro voor burgers en bedrijven, betreft deels EU-geld
  • Banken hebben de aflossing van bedrijfsleningen voor door corona geraakte ondernemingen voor een half jaar opgeschort. Individuele schuldenaars krijgen drie maanden respijt
  • Zzp’ers ontvangen 800 euro per maand, dat geldt ook voor werknemers uit de private
    sector voor wie tijdelijk geen werk is. Deze regeling omvat zo’n 80 procent van de door corona getroffen werkenden, maar niet voor dagloners en anderen in de informele economie

Italië

  • Steunpakket van 750 miljard euro. Bovenop de vorige maand aangekondigde 350 miljard euro, beloofde de regering deze week 400 miljard euro extra
  • Zeker 400 miljard euro daarvan bestaat uit kredietgaranties voor bedrijfsleningen door de staat, die garantie bedraagt -afhankelijk van de omvang van het bedrijf- maximaal 100 procent
  • Regeling werktijdverkorting tegen iets lager salaris. Voor zzp’ers is er een uitkering van 600 euro per persoon

Frankrijk

  • Steunpakket van 45 miljard euro voor tijdelijke werktijdverkorting en uitstel van betaling van belastingen en sociale premies voor mkb’ers
  • Garanties ter waarde van 300 miljard euro voor bankleningen van ondernemingen in nood. Zij mogen in 2020 geen dividend uitkeren of eigen aandelen inkopen
  • Solidariteitsfonds voor zzp’ers. Eenmalige premie van 1.500 euro voor wie zijn zaak moest sluiten of 70 procent minder omzet boekte

Spanje

  • Steunpakket van 200 miljard euro, waarvan de staat 117 miljard betaalt en het bedrijfsleven de rest. Hiermee wordt ook de werktijdverkorting bekostigd om ontslagen bij stilgevallen bedrijven te
    voorkomen
  • Het pakket bevat 100 miljard aan noodkredieten voor ondernemers. De overheid staat daarvoor garant
  • Zzp’ers ontvangen makkelijker een uitkering. Parttimers die geen recht op uitkering hadden ontvangen 440 euro per maand