Analyse

Ineens weten Europese politici elkaar wél te vinden

Europese steunmaatregelen De impact van de pandemie is zo groot dat Europese politici, na dagen van verwijten, hun standpunten toch langzaam loslaten.

In Napels hangt een mandje waarin geld of eten gedoneerd kan worden. Op het bordje staat: „Wie kan, doneer. Wie niet kan doneren, pak.”
In Napels hangt een mandje waarin geld of eten gedoneerd kan worden. Op het bordje staat: „Wie kan, doneer. Wie niet kan doneren, pak.” Foto Ciro de Luca/Reuters

Aan plannen om de economische crisis mee te lijf te gaan, heeft Europa geen tekort. Het regende de afgelopen dagen voorstellen voor nieuwe Europese fondsen en instrumenten die de economische impact van de coronacrisis moeten verlichten. Een op het oog vrij technische discussie, over onder andere precieze voorwaarden en garanties, verliep onstuimig en soms zelfs buitengewoon emotioneel. Vooral de ergernis en woede richting Nederland vielen op.

Minstens zo opvallend is hoezeer de crisis op Europees niveau heeft geleid tot een grensoverschrijdend debat. Tal van politici richtten zich de afgelopen dagen tot het publiek over de grens: Italiaanse politici vielen Nederland aan in een Duitse krant, de Franse president Emmanuel Macron richtte zich in buitenlandse kranten tot de Italianen, de Nederlandse minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) legde zijn standpunt uit in een Spaanse krant en Duitse ministers publiceerden maandag hun handreiking in Zuid-Europese dagbladen.

Soms zijn de standpunten vertrouwd. Dat Italië en Spanje pleiten voor eurobonds, gezamenlijke Europese obligaties, verrast niet. Net als dat Nederland en Duitsland zich daartegen blijven verzetten. Maar de ongekende impact van de coronacrisis zorgt er ook voor dat vertrouwde standpunten wél worden verlaten, posities snel kunnen schuiven en onontgonnen Europees terrein voorzichtig wordt betreden.

Duits gebaar

Deze dinsdag bespreken de Europese ministers van Financiën de mogelijkheden tijdens een telefonische Eurogroep-vergadering. Niemand verwacht dat de discussies tijdens de vergadering al beslecht zullen worden – dat zullen regeringsleiders later moeten doen. Maar van de voorstellen die de afgelopen dagen gepresenteerd werden, is al wel voorzichtig vast te stellen welke kansrijk lijken.

Lees ook deze open brief van de Spaanse premier Sánchez: Coronacrisis zet toekomst Europa op het spel

Allereerst is dat een snelle inzet van het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM), het noodfonds uit de kredietcrisis dat nog altijd 400 miljard euro in kas heeft. Aan een lening van het ESM zijn nu strenge voorwaarden verbonden: hervormingen en bezuinigingen. Het is de reden waarom Zuid-Europese landen er ronduit vijandig tegenover staan. Maar dat zelfs Duitsland nu openlijk zegt van die strenge eisen af te willen, is een belangrijk teken. „We willen geen trojka, inspecteurs en hervormingsprogramma’s”, schreven de ministers Olaf Scholz (Financiën) en Heiko Maas (Buitenlandse Zaken) maandag in een boodschap aan Zuid-Europa. Ook daar zal een lening uit het noodfonds zo te verteren moeten zijn.

Het lijkt een klein gebaar, maar voor Duitse begrippen is het fors. Drie weken geleden zei de SPD’er Scholz nog dat van leningen uit het ESM voorlopig überhaupt geen sprake kon zijn – laat staan tegen soepelere voorwaarden. Dat standpunt deelde Duitsland met Nederland. Ook Nederland wil nu over het noodfonds praten, maar blijft benadrukken dat er „passende voorwaarden” moeten zijn, gericht op „economische hervormingen”. Vorige week zag Nederland zich na internationale kritiek genoodzaakt zijn toon te matigen, maar de Nederlandse positie is feitelijk weinig veranderd.

Komt Nederland daarmee straks alleen te staan? Alles zal bij een eventueel compromis afhangen van hoe streng de voorwaarden precies geformuleerd worden. En zeker is dat de Duitse toon veranderd is. Meest tekenend is misschien wel het opiniestuk dat de oud-minister van Financiën Wolfgang Schäuble maandag publiceerde. De CDU’er stond tijdens de eurocrisis bekend als felste tegenstander van Europese steun aan Zuid-Europa. Nu pleit hij voor „flexibele” inzet van het ESM.

Dat Duitsland zich ook achter een ander voorstel, een nieuw Europees fonds voor werkloosheidsuitkeringen, heeft geschaard is eveneens opvallend. Lidstaten geven hierbij in totaal voor 25 miljard euro aan garanties af, waarmee de Europese Commissie 100 miljard euro op de kapitaalmarkt kan ophalen. Dat geld kunnen lidstaten vervolgens lenen om de lonen van werknemers die getroffen worden door de coronacrisis uit te betalen.

Niet genoeg

In opzet lijkt dit voorstel op een nieuwe, kleinere variant van het bestaande EU-noodfonds. Maar door het specifiek te richten op werkloosheidsuitkeringen moet een belangrijk signaal worden afgegeven. Een van de lessen van de eurocrisis was dat Europa te weinig oog had voor de ingrijpende sociale gevolgen, vooral in Zuid-Europa. Het nieuwe fonds moet duidelijk maken dat Europese steun er niet alleen is voor het redden van banken, maar óók voor Europeanen die hun baan verliezen. Nederland blijft vooralsnog terughoudend en wil eerst een precieze uitwerking zien.

Gecombineerd met een hulprogramma van de Europese Investeringsbank, zouden de twee voorstellen optellen tot honderden miljarden euro’s hulp. Verschillende landen vinden dit niettemin onvoldoende. Frankrijk lanceerde vorige week het voorstel voor een ‘industrieel fonds’ dat zelf obligaties uitgeeft, waarvoor lidstaten garant staan. Maar voor tegenstanders ruikt dit plan te veel naar de omstreden eurobonds. Daartegen is het verzet zowel in Duitsland als Nederland nog altijd buitengewoon fel.

Tegelijkertijd wordt steeds duidelijker dat Europa voor een crisis staat die de vorige qua impact zal overtreffen. De stappen die deze week gezet zullen worden, zijn waarschijnlijk nog klein. Maar grotere, verdere stappen zijn te verwachten. Twee weken geleden noemde minister Hoekstra het ESM nog „het laatste redmiddel voor absolute noodgevallen”. Inmiddels lijkt een snelle inzet van dat instrument bijna onafwendbaar.

Spaanse premier: ‘De toekomst van Europa staat op het spel’ Opinie, pagina 18