Reportage

Foodies hebben de matze ontdekt – daar speelt de fabriek uit 1933 op in

Pasen In de aanloop naar Pasen verkoopt Hollandia de meeste crackers. Die worden gebakken in een fabriek in Enschede, op een honderd jaar oude machine.

Hollandia Matzes bakt jaarlijks zo’n 40 miljoen crackers. Ingrediënten: water en meel.
Hollandia Matzes bakt jaarlijks zo’n 40 miljoen crackers. Ingrediënten: water en meel. Foto Eric Brinkhorst

Een fabrieksdirecteur die zijn eigen product prijst om de smakeloosheid: het gebeurt niet vaak, maar bij matzes kan het. „Hierop proef je de hagelslag het best”, zegt Pieter Heijs van Hollandia Matzes.

Veel meer dan meel en water is het niet, maar Heijs verkoopt er jaarlijks toch zo’n 40 miljoen van. Vooral in deze weken: de cracker, van oudsher gegeten door joden tijdens het feest Pesach, is een favoriet paasproduct van veel Nederlanders – althans met boter en suiker erop. Tussen half maart en Pasen, dit jaar op 12 en 13 april, boekt het kleine Enschede bedrijf (vijftien werknemers) 40 procent van zijn circa 2 miljoen euro grote omzet. De meeste supermarkten bestellen extra grote hoeveelheden, de distributie draait volop.

Maar extra matzes bakken – dat hoeft eigenlijk nauwelijks. Op zijn kantoor in de fabriek vertelt directeur Heijs dat het product in veel supermarkten alle seizoenen te vinden is. Er wordt dus gewoon het hele jaar door 36 uur per week gedraaid, waarbij al rekening wordt gehouden met paasverkooppiek. „Door de lange houdbaarheid kan dat prima.”

Deze dinsdag draait de fabriek dus een gewone dag. Het personeel bedient de verschillende machines, die deeg ‘walsen’, bakken (40 seconden op 450 graden) en inpakken. In enkele tientallen meters en in nauwelijks een paar minuten wordt een deegmassa een stapeltje matzes in fel oranje verpakking.

Van maatregelen rond Covid-19 is hier verder weinig te merken: Hollandia is typisch zo’n lopendebandbedrijf waar thuiswerken voor vrijwel niemand een optie is. Sterker: medewerkers met kinderen kunnen gebruikmaken van opvang bij scholen en crèches, omdat werk in de voedselproductie nu geldt als cruciaal.

Wel merkte Heijs halverwege maart iets van het hamsteren: sommige supermarkten waren volgens hem snel door hun voorraad van zijn product heen. „Ik zie matzes”, zei een presentator van Radio 1 op 13 maart droogjes in een reportage. Voor hem stond een klant die zijn kar had volgeladen met een massa goed houdbare matzes.

Lees dit interview met de topvrouw van Albert Heijn over hamstergedrag: ‘Opeens gingen de kiwi’s heel hard’

Speldenprikgaatjes

De oorsprong van Hollandia laat zich het beste vertellen aan de hand van de eerste machine in de productielijn. Het ding stamt uit 1924, maar is nog altijd goed in deeghompen pletten en ronde vormen uitsnijden. Een puntige roller drukt de typische speldenprikgaatjes in de matzes, die ervoor zorgen dat de crackers makkelijker gaar worden.

Op de vlucht voor het steeds sterkere Duitse antisemitisme nam de joodse bakkersfamilie Marcus, woonachtig net over de grens in Burg Steinfurt, het gevaarte begin jaren dertig mee naar Enschede. Samen met de Nederlands-joodse bakkersfamilie Woudstra begon meneer Marcus – de voornaam is niet meer zo makkelijk te achterhalen – hier een nieuwe matzesbakkerij. De twee zakenpartners vestigden zich in een oude stoelbekledingsfabriek in de joodse wijk van Enschede, slechts één blok verwijderd van de beroemde synagoge van de stad. Met een Friese papierfabriek ontwierpen ze voor de kleinere matzes de karakteristieke ‘rozetverpakking’, waarbij flappen aan de bovenkant van het pak in elkaar draaien.

De zaken liepen goed – tot de fabriek in 1942 tijdens de Duitse bezetting zijn deuren dicht moest doen. De Woudstra’s doken onder en overleefden, maar van de lokale gemeenschap was na 1945 weinig meer over: in totaal werden vanuit Enschede 700 joden gedeporteerd. De familie Marcus wist te ontkomen naar het Verenigd Koninkrijk, maar keerde niet terug.

De Woudstra’s besloten in de naoorlogse jaren de draad weer op te pakken. Matzes waren in de jaren voor de oorlog al bekender geworden onder de bredere bevolking, aangezien joden de crackers graag cadeau gaven aan niet-joodse vrienden. De populariteit werd geholpen door de voedselrantsoenering in de jaren na de oorlog. „Veel moest op de bon”, vertelt Heijs. „Maar matzes niet.”

Ongeveer 4 procent van de jaarlijkse productie wordt tot op heden koosjer gemaakt

Zo groeide Hollandia onder de Woudstra’s uit tot een bekend merk in Nederland – bijzonder voor een product dat wereldwijd voornamelijk door joden gegeten wordt. Wat overigens niet wil zeggen dat de joodse connectie van Hollandia volledig is verdwenen: ongeveer 4 procent van de jaarlijkse productie wordt tot op heden koosjer gemaakt, om daarna – tegen extra betaling– zijn weg te vinden naar bijvoorbeeld Amsterdam en andere Europese joodse gemeenschappen. Tijdens het productieproces komen speciale vertegenwoordigers van het Opperrabinaat in Amsterdam voor inspectie langs, vaak wekenlang. Heijs: „Er mag alleen geproduceerd worden als zij er zijn.” Zij letten goed op: zo mag er tijdens het bakproces niets in de fabrieksruimten zijn wat gerezen of gegist is, zoals brood of bier.

Foto Eric Brinkhorst

Chocoladematzes

In 2004 dreigde de toekomst van Hollandia heel even in gevaar te komen: de derde generatie Woudstra, Herjo, kon geen opvolging binnen de familie vinden nadat was gebleken dat zijn twee zoons de fabriek niet wilden overnemen. Pieter Heijs en zijn compagnon, Udo Karsemeijer, zagen een kans. Beiden hadden al ervaring bij voedingsconcerns als Bolletje en Ferrero, maar wilden graag voor zichzelf beginnen. Hollandia bleek een geschikte kandidaat. „We vonden het leuk dat er zo’n verhaal achter het product zat.”

Lees ook over de overname van Vegter: Nieuwe kans voor ‘oliebol van het noorden’

Sindsdien proberen de twee het assortiment voorzichtig uit te breiden – hier en daar zijn al wat chocoladematzes te koop. Die worden ‘geverfd’ in de fabriek van wafelbedrijf Vegter in het Groningse Hoogezand – in 2018 overgenomen door Hollandia.

Maar de grootste verwachting hebben ze eigenlijk toch van de normale, droge crackers. Hoewel uit enigszins onverwachte hoek. De matze verschijnt de laatste tijd namelijk vaker op blogs van foodies. Heijs: „Zij prijzen het product aan omdat er geen suiker en zout aan is toegevoegd.” Een blogger stopte zelfs matzes in de yoghurt. De eigenaren van de fabriek proberen er op in te spelen: inmiddels is op de meestverkochte verpakking een matze met avocadoreepjes afgebeeld.

Foto Eric Brinkhorst