Wil de toplaag offers brengen? Misschien later

Topsalarissen Bazen van Amerikaanse en Britse bedrijven leveren in deze crisistijden een deel van hun beloning in. Maar Nederlandse topmannen en -vrouwen lijken daar weinig zin in te hebben.

Ben Smith, baas van Air France-KLM, levert 25 procent van zijn salaris in. KLM-directeur Pieter Elbers doet dat niet.
Ben Smith, baas van Air France-KLM, levert 25 procent van zijn salaris in. KLM-directeur Pieter Elbers doet dat niet. Foto Koen van Weel/ANP

De Staat trekt de portemonnee om de economie te redden. Maar hoe reageert de top van het Nederlandse bedrijfsleven? Brengen de bestuurders zelf offers, bijvoorbeeld in hun beloning? Of zijn ze te druk bezig met het redden wat er te redden valt?

Vol in de schijnwerpers staan KLM en topman Pieter Elbers. Hij leidt met een staf van 28.000 een van de grootste particuliere werkgevers van Nederland en stond rap op de stoep in Den Haag voor steun en loondoorbetaling. En hij rekent daarnaast op nóg meer steun. Wat doet hij zelf?

Pal na de eerste miljardeninjectie voor de economie zat Elbers, op 18 maart, in de talkshow Op1. Topman Ben Smith van moedermaatschappij Air France-KLM levert vrijwillig 25 procent salaris in, zo werd hem voorgelegd.

Elbers: „Ja natuurlijk is dat een goed voorbeeld.” Maar nee, hij doet dat niet. Hij is „de crisis aan het managen”.

Over 2018, het laatst bekende jaar, verdiende Elbers 520.000 euro salaris en 383.600 euro bonus.

Afwachtende opstelling

Inmiddels heeft KLM besloten dat de bonussen voor de topmanagers over 2019 niet, zoals gebruikelijk, in het eerste kwartaal worden uitgekeerd, maar dat de betaling wordt uitgesteld tot eind van dit jaar.

De afwachtende opstelling van KLM en Elbers over een salarisverlaging wordt breed gedeeld in de top van het bedrijfsleven, blijkt uit een rondgang van NRC.

Het is, zeggen de meesten, nu nog niet het moment.

Wat zegt bijvoorbeeld HEMA? Het warenhuis vecht voor zijn voortbestaan en moet elk dubbeltje nu twee keer omkeren, maar salariskorting aan de top? „Deze heb ik niet voorbij zien komen”, laat een woordvoerder weten.

Wat doet de overheid eigenlijk voor bedrijven? Lees ook het vragenstuk over de coronarecessie

Het verrassende is dat het Nederlandse bedrijfsleven op dit onderwerp zo afwijkt van de Amerikaanse en Britse trends die topmanagers anders graag omarmen. In het Verenigd Koninkrijk hebben inmiddels bijna veertig beursgenoteerde bedrijven onder druk van politici en investeerders aangekondigd hun hoger kader gemiddeld 20 procent minder te betalen, berekende The Financial Times donderdag.

In de VS: hetzelfde. Luchtvaartmaatschappijen kiezen massaal voor vermindering van salaris en bonussen. Hetzelfde geldt voor autofabrikanten, hotelketens en reisorganisaties. Glenn Fogel, baas van reissite Booking.com levert zijn miljoenensalaris in. „Het is ongepast om te bezuinigingen als je zelf een groot salaris verdient”, zei hij daarover in NRC.

Waarom is Nederland zo anders?

We zitten samen in de boot

„Die Amerikaanse bestuurders maken de geesten rijp voor vergaande maatregelen die hun personeel zullen treffen”, reageert Robert Dur, hoogleraar economie aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. „We zitten samen in de boot, is hun boodschap aan het personeel. De pijnlijke maatregelen treffen ons samen. Mij ook.” Kennelijk verwacht men in Nederland wel een pijnlijke neergang, maar toch ook een snel herstel, oppert hij, zodat ontslagen meevallen.

Wat mogelijk ook een rol speelt: de overheid dempt in Nederland nu de eerste schokken, veel meer dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Daardoor voelen werknemers en topmanagers de crisis nog niet in hun portemonnee. In de VS daarentegen hebben de laatste twee weken al tien miljoen werknemers een WW-uitkering moeten aanvragen.

De vraag is: hoelang kan Nederland dat volhouden? En of bestuurders dan voor dezelfde keuzes komen te staan die Amerikaanse en Britse topmannen nu al maken. Personeel ontslaan om te overleven.

Dat is nu in Nederland nog niet urgent. Toch zijn ook hier bedrijven waar de top zelf al tot salarisverlaging heeft besloten. Bouwbedrijf BAM kondigde afgelopen week aan dat de salarissen van de zes bestuursleden en van de commissarissen met 20 procent worden verlaagd. Industrieel concern Aalberts doet hetzelfde.

Het zeshoofdige bestuur van winkelketen Action kort zijn salaris met gemiddeld 35 procent voor een periode van drie maanden. De directie wil zich „solidair tonen” met anderen die getroffen worden door de sluiting van 900 van de 1.600 winkels, aldus een woordvoerder.

Bonussen zijn sowieso nul

Vanuit de politiek is er geen druk op salarisverlagingen, maar beleggers en toezichthouders roeren zich wel. In de financiële wereld klinken al geluiden van toezichthouders dat bonussen beperkt moeten worden. Europees bankentoezichthouder EBA pleit voor „een zeer conservatief niveau”.

En de Vereniging Effectenbezitters (VEB) vroeg deze week Nederlandse beursgenoteerde bedrijven om in crisistijd geen bonussen uit te keren aan hun bestuurders. „Iedereen is onzeker over zijn baan en heeft veel spanning, als bedrijf moet je daarop reageren”, zegt VEB-directeur Paul Koster. Hij wil ook voorkomen dat topmanagers misschien wel een beloning krijgen in aandelen die nu fors in koers zijn gedaald, maar later tegen veel hogere beurskoersen te gelde kunnen worden gemaakt.

Hoogleraar Dur snapt de oproep. „De VEB is altijd kritisch op bovenmatige beloningen.” Maar hij heeft ook een nuchtere reactie. Doordat de meeste bedrijven dit jaar als gevolg van de crisis hun doelstellingen niet zullen halen, zullen de bonussen sowieso nul of iets daarboven zijn, zegt hij.

Kopersstaking

In de Nederlandse politiek gaat het debat in de economische crisis nu niet om de topbeloningen, maar om banen. Met name banen van mensen met flexibele arbeidscontracten. De overheid betaalt een deel van de lonen van vaste werknemers door bij ernstig omzetverlies én van mensen met flexcontracten.

Ook hier is KLM het bedrijf dat de aandacht op zich vestigt. De luchtvaartmaatschappij kondigde bij het uitbreken van de crisis in maart al aan alle tijdelijke contracten niet te verlengen en 1.500 tot 2.000 arbeidsplaatsen te schrappen op een totaal van 28.000. Tot woede van vakbond FNV en minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid, D66), die de maatregelen van KLM deze week een „heel slecht signaal” noemde.

Zo kan KLM zich in de nesten werken, als er straks tóch meer steun van de overheid moet komen én er ook ontslagen onder het vaste personeel dreigen. Hoeveel politiek draagvlak heeft het concern dan?

De combinatie van staatssteun en riante bonussen is sowieso ondenkbaar, zegt Dur. Hij wijst ook op de interne verhoudingen: als de top buiten schot blijft geeft dat in de rest van de organisatie scheve ogen, demotivatie en ontevredenheid.

En hoe zullen klanten reageren? Bedrijven op de consumentenmarkt die nu juist wel goed draaien, moeten ervoor waken dat het grote publiek – hun (potentiële) klanten – de indruk krijgt dat zij een slaatje slaan uit de penibele positie van anderen.

Dur: „Consumenten kunnen soms zo boos worden over iets dat ze als onrechtvaardig beschouwen, dat ze in kopersstaking gaan.”