Druk op farmaceuten om coronapatenten te delen

Coronacrisis Arme landen vrezen geen toegang te krijgen tot coronavaccins. Patenten delen is een oplossing, maar de industrie is sceptisch.

Is er een middel dat werkt tegen Covid-19? Gaat er op tijd een vaccin komen? Die vragen houden talloze artsen, wetenschappers en beleidsmakers bezig nu het nieuwe coronavirus (Sars-CoV-2) door de wereld raast. In armere landen speelt nog een andere zorg: dat behandelingen en vaccins straks te duur en te schaars zijn om er op grote schaal gebruik van te maken.

Om dat te voorkomen heeft Costa Rica, een van de landen die er niet gerust op is, vorige week een voorstel ingediend bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor de creatie van een patent pool. Het plan is dat farmaceuten en producenten van diagnostische apparatuur – vrijwillig – hun patenten, productinformatie en onderzoeksgegevens delen. Overheden en bedrijven krijgen vervolgens de mogelijkheid tegen een kleine licentievergoeding coronageneesmiddelen en -tests van merkfabrikanten na te maken en die goedkoop en op grote schaal ter beschikking te stellen.

De baas van de WHO, de Ethiopiër Tedros Adhanom Ghebreyesus, reageerde in een twitterbericht enthousiast op het initiatief. Hij benadrukte de noodzaak van „eerlijke toegang voor iedereen”, mochten er straks goede vaccins en behandelingen tegen Covid-19 zijn.

Dat hier zorgen over bestaan, is begrijpelijk. Vanwege de enorme schaal van de pandemie is de verwachte vraag naar behandelingen en vaccins tegen Covid-19 overweldigend. In 2009 konden arme regio’s moeilijk toegang krijgen tot vaccins tegen Mexicaanse griep omdat rijke landen al contracten hadden afgesloten.

Ook cruciale geneesmiddelen zijn of waren vanwege de hoge prijzen niet altijd mondiaal beschikbaar. Een berucht voorbeeld zijn aidsremmers. Die kwamen in de jaren 90 op de markt, maar bleven voor de zwaar getroffen ontwikkelingslanden aanvankelijk goeddeels onbereikbaar omdat ze te duur waren.

Om dat te veranderen is in 2010 met steun van de WHO en onder de vlag van gezondheidsorganisatie Unitaid de eerste patent pool gecreëerd voor arme en middeninkomenslanden. Met succes. Onder flinke maatschappelijke druk deelden grote farmaceuten als GSK, Gilead en Abbvie, cruciale kennis en octrooien in de patent pool die later is uitgebreid naar behandelingen tegen hepatitis-C en tuberculose. Meer dan twintig fabrikanten hebben daar inmiddels gebruik van gemaakt om goedkope generieke geneesmiddelen te produceren.

Geen prioriteit

Of farmaceuten bereid zijn voor coronamedicijnen hetzelfde te doen – en voor wereldwijd gebruik – is niettemin zeer onzeker. „Het staat niet bovenaan de prioriteitenlijst”, zegt directeur Thomas Cueni van de internationale branchevereniging van de farmaceutische industrie (IFPMA).

Volgens Cueni zou het opzetten van een dergelijke pool veel tijd kosten en „afleiden” van waar het nu om gaat: de zoektocht naar een vaccin of een behandeling tegen Covid-19. Bovendien hoeven arme landen zich geen zorgen te maken, stelt Cueni. Hij ziet bij farmaceuten een „diep gevoel van verantwoordelijkheid” om de corona-uitbraak mondiaal te bestrijden.

Cueni noemt als voorbeeld farmaconcern Johnson & Johnson en de Amerikaanse Biomedical Advanced Research and Development Authority (Barda). Zij kondigden eerder deze week aan van een experimenteel vaccin – indien succesvol – direct tegen kostprijs een miljard doses ter beschikking te stellen.

Ook deed farmaceut Abbvie afstand van patenten op Kaletra, een experimentele behandeling van Covid-19. Cueni: „Iedereen werkt samen. Het is geen business as usual.”

Toch zijn er ook voorbeelden die in een andere richting wijzen. In Nederland ontstond controverse omdat de Zwitserse farmaceut Roche in eerste instantie zou hebben geweigerd een recept te delen van vloeistof die nodig is om tests te draaien – en waar een tekort aan was. Ook bleek vorige week dat de Amerikaanse farmaceut Gilead de status van weesgeneesmiddel had aangevraagd én toegewezen gekregen voor een experimenteel middel tegen Covid-19. Toekenning van die status betekent dat Gilead – als het geneesmiddel succesvol is – concurrenten kan verhinderen goedkopere varianten van het medicijn op de markt brengen. Na felle kritiek van wetenschappers en uit de medische sector trok Gilead het verzoek terug.

Lees ook: Gilead herroept ‘weesstatus’ Covid-19-medicijn na ophef

Hoogleraar gezondheidsrecht André den Exter (Erasmus Universiteit) noemt het optreden van Gilead „geen goed teken”. Hij vindt de totstandkoming van een corona-patent pool „ontzettend belangrijk”. „Je moet er nu vanuit gaan dat prijzen voor cruciale geneesmiddelen straks te hoog zullen zijn. Een patent pool kan dat voorkomen. Dat heeft het verleden wel aangetoond.”

Of Nederland het voorstel van Costa Rica steunt, is nog onduidelijk.