Opinie

Heeft het coronavirus de nationale staat teruggebracht?

Europa Het sluiten van landsgrenzen is niet de oplossing in de strijd tegen het coronavirus, schrijft . Al is er niets verkeerd aan om zelf maskers te produceren.
Ontwerper Alessandro Romaioli met een duikmasker dat na een aanpassing met een 3D-geprinte klep geschikt is als masker voor een beademingsapparaat. Ze worden geproduceerd door zijn bedrijfje in Brescia, Italië.
Ontwerper Alessandro Romaioli met een duikmasker dat na een aanpassing met een 3D-geprinte klep geschikt is als masker voor een beademingsapparaat. Ze worden geproduceerd door zijn bedrijfje in Brescia, Italië. Foto Filippo Venezia/EPA

Van Madrid tot Parijs en van Berlijn tot Warschau beleeft de nationale staat een opvallende revival. Met de grenzen is ook het nationale egoïsme teruggekeerd. Iedere regering richt zich op het eigen volk en elk van hen beweert beter op de crisis te zijn voorbereid dan de buren. Bijna van de ene op de andere dag hebben hoofdsteden hun soevereiniteit van de EU opgeëist, zonder het eigen volk of Brussel om toestemming te vragen. Ze regeren vrijwel bij decreet alsof het oorlog is.

De uitbraak van het coronavirus lijkt een keerpunt in de loop van de geschiedenis. Weg is de mondialisering en Europese integratie. Terug is de heldhaftige strijd van landen voor hun nationale voortbestaan.

Toch is de terugkeer van het statenscenario misleidend. Want de publieke autoriteiten die deze noodsituatie aanpakken, vinden hun gezag niet alleen op landelijk maar ook op lokaal en Europees niveau.

De afgelopen dertig jaar heeft de particuliere sector zich enorm uitgebreid ten koste van de publieke sector; winsten werden veelal geprivatiseerd, terwijl de staat met de risico’s werd opgezadeld. Toch zal niemand in Europa beweren dat privéklinieken dit virus beter kunnen bestrijden dan openbare ziekenhuizen. Nu de nood aan de man is, is het de publieke sector die in het geweer moet komen.

Interview: ‘Weer alles nationaliseren zou een ramp betekenen voor Italië’

Neoliberale domheid

Het coronavirus laat zien hoe de publieke sector verregaand is verwaarloosd, na een lange periode van neoliberale domheid. De onderbetaalde verpleegkundigen uit de openbare ziekenhuizen blijken kostbaarder dan de particuliere gezondheidsadviseurs.

Er zijn meer problemen. Openbare ziekenhuizen en verpleegkundigen vallen onder de verantwoording van regionale overheden, maar zijn voor hun medicijnen en apparatuur aangewezen op buitenlandse overheden en ondernemingen. Lokale overheden krijgen nationale richtlijnen opgelegd, maar die blijken al te vaak niet op de lokale omstandigheden aan te sluiten. In Italië bijvoorbeeld, hebben regio’s als Veneto en Lombardije keer op keer om strengere maatregelen vanuit Rome gevraagd.

Het ene na het andere land belooft financiële steun – niet alleen aan zijn ziekenhuizen, maar ook aan zijn bedrijfsleven en werknemers –, maar die beloften zijn alleen uit te voeren als er een gemeenschappelijke oplossing is binnen de eurozone, de EU en misschien zelfs de G7 en het IMF. Het werkelijke effect van deze financiële injecties hangt ook af van de reactie van de internationale markten. En zonder de medewerking van de lokale autoriteiten kunnen de nationale politici hun toezeggingen niet gestand doen.

Symbolische grenssluiting

De recente sluiting van landsgrenzen is vooral een symbolische stap: de belangrijkste grenzen bevinden zich immers rond steden en gebieden met geconcentreerde uitbraken. Zou ook maar één Italiaanse minister voor de epidemie in plaatsen als Codogno of Vo, epicentra van de besmetting, zijn geweest? Desalniettemin wordt de echte strijd tegen het virus binnen deze kleine gemeenschappen geleverd – niet in Rome.

Landen komen misschien in de verleiding om na deze pandemie harde grenzen te handhaven. Het is moeilijk om daar iets goeds aan te ontdekken. Een doeltreffend migratiebeleid vereist internationale grensoverschrijdende samenwerking met landen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Cyberaanvallen laten zich door landsgrenzen niet tegenhouden. Communicatie via internet respecteert geen landsgrenzen, en dat geldt ook voor geldstromen. Nationale staten vinden niet in hun eentje een antwoord op de klimaatverandering.

Sommige nationale politici hebben beloofd hun land te verlossen van de afhankelijkheid van de invoer van medische producten. Dat kan verstandig zijn. Er is niets verkeerd aan de productie van Italiaanse of Belgische hygiënische handschoenen en maskers, in plaats van in een crisis om Chinese waar te moeten bedelen. Maar de ontwikkeling en productie van up-to-date antivirale of antibacteriële geneesmiddelen vereist mondiale en regionale inzet. Economische autarkie is niet bevorderlijk voor innovatie en crisispreventie.

Geert Mak: Na de ramp heeft Europa wonderen nodig

Stedelijke identiteiten

Bovendien zijn culturele identiteiten niet meer zo simpel als nationalistische politici beweren. Dat geldt niet alleen voor multinationale landen als het Verenigd Koninkrijk, België of Spanje. Italië en Duitsland hebben sterke regionale identiteiten zonder staatspretenties. Stedelijke identiteiten winnen aan belang, maar steden zijn niet bezig met paspoorten, soevereiniteit en grenzen.

Ook in een traditionele nationale staat als Polen botst het tussen liberale en niet-liberale Polen, tussen Polen in en buiten de steden, tussen katholieke en seculiere Polen. Maar bijna 90 procent van de Poolse bevolking steunt momenteel wél de Europese Unie. De soevereine gedachte dat mensen zich over het hele continent onder een nationale vlag zullen verenigen, is niet langer reëel in de 21ste eeuw. Een Europa van alleen maar nationale staten evenmin.

De rehabilitatie van de publieke sfeer is dan ook geen voorteken van andere tijden; de nationale staten krijgen hun glorie uit het verleden niet terug. Dat is slecht nieuws voor zogenoemde nativisten en voor traditionele socialisten, die de nationale staat als enige verschaffer van publieke goederen beschouwen.

Territoriale transparantie

Ook de mensen die menen dat democratie alleen goed werkt in nationale staten en niet daarbuiten, zullen teleurgesteld zijn. De lokale en Europese democratie mogen misschien niet vlekkeloos zijn, het vertrouwen in de nationale democratie is ook gering. We moeten ons dan ook op nieuwe vormen van democratie bezinnen, transparanter op elk territoriaal niveau en voorzien van een zinvolle mate van burgerparticipatie.

Gebeurt dit niet, dan raakt de burgerzin gevangen in deelbelangen van zowel lobbyisten van de farmaceutische industrie als van georganiseerde criminele bendes. Een goed werkende publieke sector vergt meer creatieve ideeën en institutionele herinrichting dan liberalen én soevereinen op dit moment te bieden hebben. De nationale staten zijn dan misschien wel blijvend, ze zullen met regio’s en steden moeten samenwerken.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.