Opinie

Dystopische massasurveillance mag nooit het nieuwe normaal worden

Coronatechnologie

Commentaar

Wat pas geleden nog een scène leek uit een slechte sciencefictionfilm, is in Nederland werkelijkheid geworden. De politie gebruikt sinds vorige week drones met luidsprekers om mensen op stranden en pleinen te manen om afstand van elkaar te houden. En behalve met drones, experimenteren overheden, veiligheidsdiensten en bedrijven met allerlei omstreden technologische hulpmiddelen om corona in te dammen.

Techbedrijf Google gaat locatiedata van gebruikers uit 131 landen waaronder Nederland rapporteren, zodat overheden een beter beeld krijgen van plekken waar het nog te druk is. Contactapps, die de locatie van alle gebruikers bijhouden en zo kunnen registreren of ze tijd hebben doorgebracht met besmette personen, worden in onder meer Zuid-Korea, Singapore en China op grote schaal ingezet. Tot op het niveau van de bioscoopstoel is met die apps na te gaan wie naast wie heeft gezeten. Wie naast een coronapatiënt blijkt te hebben gezeten, krijgt een oproep om zich direct te melden voor een test.

Deze week startte een Europees consortium met de ontwikkeling van een Europese variant en riepen onderzoekers van Oxford University in Science overheden op om zulke apps vooral te gebruiken. Besmette personen met weinig symptomen kunnen zo namelijk makkelijker worden opgespoord en geïsoleerd. De redenering van de onderzoekers: als de beperkende maatregelen op een gegeven moment worden versoepeld, moet er een manier zijn om een nieuwe plaatselijke uitbraak snel te herkennen en te stoppen. Zo’n app is een vrij goedkope en bewezen effectieve manier om dat te doen.

In elke andere situatie zijn dit geen technieken om vrolijk van te worden. In normale tijden zouden ze een onacceptabele inbreuk maken op burgerrechten als bewegingsvrijheid en privacy. Maar dit zijn geen normale tijden.

De maatschappelijke, economische en menselijke kosten van het niet gebruiken van technieken als traceerapps kúnnen zo hoog zijn dat dit soort extreme middelen tijdelijk gerechtvaardigd kan zijn. Er is sprake van een duidelijke botsing van grondrechten. Het recht op vrijheid en privacy is in coronatijd soms niet te verenigen met het recht op veiligheid, en zelfs het recht op leven. Duidelijker dan bij een pandemie wordt het niet dat de vrijheid van de één ophoudt waar die van de ander begint.

Maar juist nu privacy in deze noodsituatie soms anders kan worden gewogen, verdient die extra bescherming. Het grootste gevaar is dat de extreme inbreuken straks niet zullen worden teruggeschroefd als de coronacrisis voorbij is. Zonder duidelijke termijnen en eindpunten (‘horizonbepaling’ zouden juristen zeggen) dreigt een blijvende ontsporing van de surveillancestaat.

De recente geschiedenis stemt niet gerust. De ervaring na de aanslagen van 11 september 2001 leert dat ook als de crisis al jaren voorbij is, de bijzondere bevoegdheden, controles en vrijheidsbeperkingen blijven bestaan en zelfs het nieuwe normaal worden. De huidige crisis mag geen legitimiteit verschaffen aan een permanente opschorting van vrijheden.

Het is eigen aan noodsituaties dat de staat zijn macht probeert te vergroten. Het haastig invoeren van surveillancetechnologie is helaas niets nieuws. Dat betekent dat politici buitengewoon moeten oppassen. Uitzonderlijke inbreuken op vrijheden moeten gepaard gaan met uitzonderlijke voorzorgsmaatregelen.

De Oxford-onderzoekers deden in hun paper al een zinnige voorzet voor richtlijnen voor het gebruik van contactapps. Het algoritme moet openbaar en testbaar zijn. Een adviesraad, met mensen uit de hele samenleving, moet op het gebruik toezien. Iedereen zou gelijke toegang moeten hebben tot de app. En ook zij benadrukken dat gebruik van zulke verregaande volgapps tijdelijk moet zijn.

Daaraan zou moeten worden toegevoegd dat goed gekeken moet worden naar technische manieren om de privacy-inbreuken te verkleinen. Data moeten worden geanonimiseerd waar mogelijk, zo streng mogelijk versleuteld en beveiligd zijn, en voor de bewaarde gegevens moeten strikte opslagtermijnen gelden. Ook mag het toestemmingsvereiste voor data-opslag van de burger niet zomaar worden geschrapt.

Een grondrecht blijft ook nu, júíst nu, een grondrecht en verdient dus de allerstevigste bescherming. De dystopische massasurveillance, achtervolgapps, vermanende politiedrones en bijbehorende opschorting van vrijheden mogen nooit het nieuwe normaal worden.