Wie samen met anderen God wil ontmoeten, komt corona tegen

Religieuze bijeenkomsten Ettelijke uitbraken van het virus zijn te herleiden tot religieuze bijeenkomsten. Toch willen sommigen samen blijven bidden.

Ethiopische orthodoxe priesters zegenden vorige week straten in hoofdstad Addis Abeba, in de hoop dat het Covid-19-virus zich hier niet zal verspreiden. Foto Tiksa Negeri/ Reuters
Ethiopische orthodoxe priesters zegenden vorige week straten in hoofdstad Addis Abeba, in de hoop dat het Covid-19-virus zich hier niet zal verspreiden. Foto Tiksa Negeri/ Reuters

Het is een netelige vraag voor miljoenen gelovigen: luister je in deze angstige tijd, waarin de dood op de loer ligt, naar je God en diens priesters op aarde? Of toch maar liever naar de soms goddeloze bestuurders en medische deskundigen van je land? En wat doe je als je religieuze leiders de instructies van de regering, om af te zien van gebedsbijeenkomsten, aan hun laars lappen? Juist nu snakken veel gelovigen naar fysieke saamhorigheid en veel religieuze leiders vinden dat ze die dan ook moeten bieden. God is machtiger dan het coronavirus en zal zijn volgelingen beschermen, houden zij hun achterban voor.

Gevaarlijk

Hoe gevaarlijk religieuze bijeenkomsten in het coronatijdperk kunnen zijn, bleek in het Franse Mulhouse, waar eind februari een paar duizend aanhangers van het evangelische Open Deur-kerkgenootschap bijeen kwamen.

De blij gestemde internationale bijeenkomst resulteerde prompt in de grootste coronahaard van Frankrijk, met talrijke besmettingen in de buurlanden, zelfs tot in West-Afrika en Latijns-Amerika toe. Zeventien deelnemers zijn inmiddels overleden.

Ook de grootste uitbraak van het coronavirus in Zuid-Korea is terug te voeren op bidsessies: van het Chinseonji-kerkgenootschap. In New York en in Jeruzalem, waar ultra-orthodoxe joden lang onverstoorbaar doorgingen met hun gebedsdiensten, zijn juist onder hen veel besmettingen vastgesteld. In Iran begon de uitbraak in de voor sjiieten heilige stad Qom maar onder druk van geestelijken bleef het heiligdom nog een maand open. Resultaat: veel onnodige besmettingen via pelgrims in Iran en elders in het Midden-Oosten. In Maleisië en India verspreidde het virus zich snel na bijeenkomsten van de islamitische beweging Tablighi Jamaat.

Zelfs in het zwaar beproefde Italië gingen niet alle kerken dicht

Het grootste deel van de religieuze leiders in de wereld stelt zich pragmatisch op en neemt de al dan niet dwingende richtlijnen van regeringen en artsen serieus. Zij hebben gebedshuizen gesloten en de gelovigen gemaand op veilige afstand van elkaar te blijven. „Zij redeneren: wij maken deel uit van een gemeenschap. Dit is een risico voor ons en de rest van de samenleving. Laten we maar meewerken”, zegt Nancy Ammerman, emiritus hoogleraar godsdienstsociologie aan Boston University telefonisch. Online proberen velen hun achterban nu geestelijk te steunen.

In de wetenschap dat inbreuk op de vrijheid van godsdienst altijd gevoelig ligt, zeker in tijden van nood, laten veel politieke bestuurders het besluit van sluiting van kerken, moskeeën, tempels of synagogen liever over aan de religieuze leiders zelf. „Wij doen niet aan God”, verklaarde Alastair Campbell, de spindokter van de toenmalige Britse premier Blair, al jaren geleden.

Andere politici vrezen juist religieuze leiders tegen zich in het harnas te jagen. Zelfs in het zwaar beproefde Italië gingen niet alle kerken dicht. Half maart liet een kardinaal alle kerken in Rome sluiten, maar een dag later verordonneerde de paus zelf dat die deels open moesten blijven. „Drastische besluiten zijn nooit goed”, oordeelde Franciscus. Vorige week hield hij voor een uitgestorven Sint Pietersplein een preek die de wereld troost moest bieden. Een voorschot op een voor velen moeilijk en eenzaam Paasfeest.

De conservatieve Amerikaanse kardinaal Raymond Burke, eveneens voorstander van het open houden van kerken, verwoordde het een week later zo: „,We kunnen niet zomaar aanvaarden wat seculiere regeringen bepalen, die het aanbidden van God op eenzelfde manier behandelen als naar een restaurant gaan of naar een atletiekwedstrijd. Anders blijven de mensen die al zoveel hebben te lijden onder de epidemie verstoken van de objectieve ontmoetingen met God, die in ons midden is om gezondheid en vrede te herstellen.”

Tot woede van veel artsen en bestuurders gaan Grieks-orthodoxe kerken rustig door met diensten waarbij de lippen van alle aanwezige gelovigen bij de heilige communie dezelfde kelk beroeren. „Wij geloven dat geen ziekte in de heilige communie kan bestaan, waarvan wij geloven dat die het lichaam en het bloed van Christus zijn”, aldus een Grieks-orthodoxe priester in Australië.

Zulke geluiden klinken ook in Nederland. Het Reformatorisch Dagblad pleitte in het hoofdartikel ‘Niet corona heerst, maar God regeert’ voor biddagen. „Het coronavirus is (...) een middel in Gods hand. Hij zendt ziekte, zoals ooit de plagen in Egypte, om de mens tot inkeer te brengen.” Het zou dus onverantwoord zijn de kerken te sluiten, zo meende de krant.

Israëlische troepen arresteren ultra-orthodoxe Joden bij een synagoge in Jeruzalem, omdat die zich niet houden aan de coronavoorschriften. Foto Ahmad Gharabli/ AFP

Hadj op losse schroeven

Lees ook: De moskee blijkt een virushaard. ‘Niemand wilde daar nog zijn

Leidende islamitische theologen, zowel soennitische als sjiitische, schaarden zich daarentegen achter oproepen de moskeeën links te laten liggen. In Saoedi-Arabië werd eerst de kleine hadj afgezegd en niet lang daarna werd de Grote Moskee in Mekka gesloten voor alle gelovigen. Donderdag werd een lockdown in Mekka en Medina afgekondigd.Ook de grote hadj van komende zomer staat op losse schroeven. De belangrijkste sjiitische geestelijke, groot-ayatollah Ali al-Sistani, spoorde vanuit zijn Iraakse woonplaats Najaf sjiieten aan „zich te houden aan professionele gezondheidsrichtlijnen als een religieuze plicht”.

In Koeweit roept de muezzin niet langer op om te komen bidden in de moskee, maar om dat thuis te doen. Dat is volgens islamitische geleerden niet strijdig met de leer. De profeet Mohammed had al bepaald dat moslims bij extreem harde wind of regen niet verplicht zijn naar de moskee te komen. Ze mogen dan thuis bidden.

Het hindoeïsme en het boeddhisme stellen zich volgens Paul van der Velde, hoogleraar vergelijkende godsdienstwetenschap in Nijmegen, grosso modo coöperatief op. Sommige hindoeleiders zien in de coronacrisis vooral een bewijs van de eigen superioriteit. „Ze zeggen: zie je wel, het is beter geen handen te geven, het is beter te cremeren in plaats van te begraven, het is beter na een crematie te baden, zoals wij altijd al hebben gezegd”, aldus Van der Velde.

Een enkeling stelt ook dat het virus een reïncarnatie is van de god Krishna of Vishnu om de niet-vegetariërs in de wereld te straffen. Nog een andere goeroe meent dat de mensheid nu een kosmische afrekening krijgt gepresenteerd voor de belabberde manier waarop met de aarde is omgesprongen. Weer anderen bevelen het drinken van koeienurine aan als reinigingsritueel om gevrijwaard te blijven van het virus.

Dalai Lama pragmatisch

De Dalai Lama, de leider van de Tibetaanse boeddhisten, heeft al zijn openbare bijeenkomsten, waarbij gelovigen hem graag even aanraken, opgeschort. Net als bij de hindoes is er onder boeddhisten weinig verzet tegen de instructies van de overheid. „Aziatische religies zijn heel pragmatisch”, zegt Van der Velde. „Dat is eigenlijk meer kenmerkend voor die religies dan het fundamentalisme, ook al krijgt dat vaak meer aandacht.”

Al doen allerlei religieuze leiders en hele legers priesters en predikanten hun best de gelovigen met optredens online bij te staan, juist in deze moeilijke periode missen velen de saamhorigheid met smart. „Dat ontbreken van menselijk contact is een intens gemis en doet velen pijn”, zegt ook Ammerman. „Voor veel gelovigen is dat samenzijn, dat deel uitmaken van een gemeenschap belangrijker dan de leer zelf. Net als zovelen, snak ook ik nu al naar mijn eerste omhelzing wanneer dat weer kan. Dat wordt geweldig!”

Dit artikel is vrijdagochtend geactualiseerd.