Recensie

Recensie Boeken

Waar komt democratie vandaan?

Democratie Dat de ontwikkeling van democratie allesbehalve een rechtlijnig proces is, laat historicus Blockmans zien in een overzicht van politieke participatie vóór 1800. Daarbij richt hij zich vooral op regionaal en nationaal niveau.

Kopergravure van de Rijksdag van Augsburg. Deze was georganiseerd door Karel V, die hoopte zo te komen tot één christelijke waarheid.

Kopergravure van de Rijksdag van Augsburg. Deze was georganiseerd door Karel V, die hoopte zo te komen tot één christelijke waarheid.

Verzameling J.B.Basedows Elementarwerk, Berlin en Dessau

Als je iemand vraagt wat onze westerse samenleving nu zo uniek maakt, zal hij verwijzen naar de democratische rechtsstaat. Burgers worden hier niet alleen beschermd tegen de overheid, maar oefenen ook invloed uit op het bestuur. Op de vraag waar dit idee is ontstaan, lopen de antwoorden echter uiteen. Dat de democratische rechtsstaat afkomstig is uit het oude Athene, menen alleen nog de Grieken en een handvol politiek filosofen. Maar waar komt deze dan wel vandaan?

Volgens de Fransen legde hun revolutie van 1789 het fundament ervoor, terwijl de Amerikanen menen dat zij daar al dertien jaar eerder mee zijn gekomen. Sommige Nederlanders geloven dat het begon met de strijd tegen het water en de Spaanse tirannie. En de Britten komen met de Magna Carta van 1215.

In Medezeggenschap, over de ontwikkeling van politieke participatie vóór de Franse Revolutie laat emeritus hoogleraar middeleeuwse geschiedenis Wim Blockmans zien dat het ging om een langdurig, allesbehalve rechtlijnig proces, waarvan de eerste tekenen zichtbaar werden vanaf ruwweg 1100 in gebieden als Catalonië, Aragon, de Languedoc en de Provence. Boeren en stedelingen die werden geterroriseerd door de adel zochten er steun bij de kerk of de vorst, die deels uit eigenbelang afdwong dat de feodale grondbezitters hun onderdanen met rust lieten en zekere vrijheden gunden.

Vooral in het oosten van Europa wist de adel de boerenbevolking gemakkelijk onder de duim te houden en bleef de horigheid tot diep in de 19de eeuw bestaan. Terwijl in de dichter bevolkte, verstedelijkte gebieden in het westen boeren en burgers een flinke mate van vrijheid en politieke zeggenschap verwierven.

Blockmans biedt een mooie aanvulling op het onlangs verschenen boek Stadsburgers van Maarten Prak. Terwijl Prak voor dezelfde periode beschrijft hoe stadsbewoners hun samenleving zelf vormgaven en deze een enorme dynamiek bezorgden, richt Blockmans zich vooral op politieke participatie op regionaal en nationaal niveau. Hierbij kijkt hij niet alleen naar het ontstaan van allerlei instituties – zoals standenvergaderingen, parlementen of landdagen – maar ook naar meer informele vormen van politieke participatie. Die konden variëren van het indienen van petities, het voeren van publieke debatten en het organiseren van manifestaties tot collectieve acties als protesten, stakingen of zelfs regelrechte opstanden.

Evenals Prak constateert Blockmans dat na 1800 de politieke participatie aanvankelijk juist minder werd. Terwijl in Engeland rond 1700 zo’n 23 procent van de mannelijke bevolking stemrecht had voor het Lagerhuis, was dat een eeuw later 14 procent en zou dat nog minder worden. Ook in Nederland was sprake van een achteruitgang ten opzichte van de 17de en 18de eeuw. Na de grondwetswijziging van 1848 had slechts 11 procent van de volwassen mannen stemrecht.

Lees ook: Hoe de democratie te vernieuwen? Drie ideeën

Volgens Blockmans is de democratische rechtsstaat de belangrijkste bijdrage van Europa aan de wereldgeschiedenis. Maar omdat dit fenomeen het resultaat was van een wisselwerking tussen sociaal-economische, politieke en culturele ontwikkelingen, is het geen model dat overal kan worden toegepast. Zie de mislukte poging van de Amerikaanse president Bush om Afghanistan en Irak tot moderne democratieën te transformeren. Volgens Blockmans kunnen de huidige demografische, technologische en klimatologische ontwikkelingen zelfs tot een heel andere uitkomst leiden.

In China en Oost-Europa, waar politieke participatie altijd veel geringer was dan in West-Europa of de VS, lijkt het liberale model van de democratische rechtsstaat weinig aantrekkelijk. Maar ook in ‘het Westen’ is het niet langer vanzelfsprekend.

Zo twijfelt Blockmans of de politieke vormen die in de 19de eeuw zijn ontwikkeld nog volledig aansluiten bij de maatschappelijke realiteit. Het nationalistische populisme en de klimaatprotesten laten namelijk zien dat gezocht wordt naar nieuwe vormen van politieke participatie en dat het oude stelsel niet meer voldoende draagvlak creëert.

Dit klinkt vrij pessimistisch, maar omdat Blockmans laat zien dat politieke participatie niet vanzelfsprekend is is er geen enkele reden om de toekomst van de democratische rechtsstaat met groot vertrouwen tegemoet te zien.