Foto Roger Cremers

Interview

‘We doen alsof het leven hier fantastisch was tot de Britten kwamen en ons land kapotmaakten’

Elnathan John | schrijver Hij is een van de belangrijkste schrijvers van Nigeria en schrijft als ongelovige over religieuzen. Dat wordt hem kwalijk genomen. „Een schrijver moet buiten zijn of haar directe omgeving stappen en ook over de wereld daarbuiten schrijven.”

Elnathan John heeft een zó serieuze blik dat je niet weet wanneer hij een grap maakt. Zo is zijn glas ingeschonken met water, maar weigert hij een slok te nemen. „Test eerst maar of ik niet vergiftigd word.” Als ik dat doe en niet vergiftigd blijk te zijn, zegt hij: „Ik wacht nog een paar minuten. Het duurt meestal even voordat de chemicaliën werken.”

De 38-jarige John wordt beschouwd als een van de belangrijkste schrijvers van Nigeria. Hij brak in 2015 door met zijn roman Born on a Tuesday, die het verhaal vertelt van Dantala, een straatjongen die langzaam wordt opgenomen in een fundamentalistische groep. Zijn essays zijn gepubliceerd in The Guardian, Le Monde Diplomatique en The Economist.

Nu woont hij in Berlijn en is hij in Amsterdam, waar hij twee dagen na dit gesprek, op 1 maart, de Nelson Mandela-lezing zal geven in de Amsterdamse schouwburg.

Anders dan de wereldberoemde schrijvers Chinua Achebe en Chimamanda Ngozi Adichie is John niet in het overwegend christelijke zuiden van Nigeria opgegroeid maar in het noorden, waar meer moslims wonen. Hier is zijn eerste roman gesitueerd. „Ik heb maandenlang geluisterd naar de preken van de man die inmiddels de leider is van Boko Haram. Ik wilde begrijpen hoe hij de Koran interpreteert, hoe dat overkomt op zijn publiek: de personages in mijn boek.”

Was u bekend met die wereld?

„Nigeria is een land met een gemengde bevolking, ik groeide op tussen moslims. Ik was er geen onderdeel van, omdat ik niet in god geloofde – mijn ouders zijn christelijk. Maar iedere dag hoorde ik de oproepen tot het gebed, ik hielp mijn vriendjes ontsnappen uit de koranschool. Een schrijver moet buiten zijn of haar directe omgeving stappen en ook over de wereld daarbuiten schrijven.”

Er is binnen de literatuur discussie over wie wel of niet over een bepaalde ervaring mag schrijven.

„Ik denk niet dat de discussie gaat over wat wel en niet mag, maar meer over de manier waarop het gebeurt. Is er genoeg empathie? Stel iemand schrijft over jouw leven, met welke nuance en voorzichtigheid zou dat dan moeten gebeuren? Zij die denken dat ze alles maar kunnen opschrijven maken fouten. Iedereen moet over alles kunnen schrijven. Niemand mag zichzelf eigenaar noemen van een bepaalde ervaring. Maar je moet begrijpen wát je schrijft, waaróm je het schrijft en wíe de ontvanger is. Als ik over aliens schrijf kan ik geen schade aanrichten. Als het realistische fictie is en over echte mensen en culturen gaat, moet ik rekening houden met de gevolgen. Maar goed, zelfs dan is er altijd wel iemand die zich gekwetst voelt. Ik ben niet geïnteresseerd in die mensen.”

Heeft u een voorbeeld?

„Toen Born on a Tuesday uitkwam twitterde iemand die het boek nog niet had kunnen lezen dat ik als niet-moslim niet over de moslimwereld mag schrijven. Die persoon was geen Nigeriaan.

„Ik ben geen fan van navelstaren, van schrijven over míjn leven en míjn gevoelens. De vorige generatie schrijvers schreef over grote thema’s: landen, politieke systemen, kolonialisme. Ik vind het leuk om verhalen over het lichaam en de identiteit van anderen te lezen, zelfs als het over iets als haar gaat. Bij mijzelf vind ik dat niet interessant.”

U heeft geen haar.

„Jawel, ik heb grijs haar. U ziet dat gewoon niet.”

Is humor een masker dat u kunt opzetten wanneer u het niet over uzelf wilt hebben?

„Ik gebruik humor omdat ik het te gemakkelijk vind om naakte woede te uiten over het disfunctioneren van iets. Je mist dan de fouten die je zelf maakt. Bij satire begin je bij jezelf en werk je naar buiten toe. Er is een gebrek aan zelfbewustzijn in de wereld. Als je van iedereen een röntgenfoto zou maken zul je zien dat er met ons allemaal wat mis is. Uiteindelijk spelen we een toneelstukje. Zodra je naar iemand gaat wijzen word je zelf ook gepakt. Kijk maar naar Justin Trudeau de Canadese premier die anti-racistisch is maar zelf op foto’s stond als blackface.”

Naar iemand wijzen is dus niet goed?

„Ik zeg niet dat het goed of fout is, wel dat als je onrechtvaardigheid wilt afkeuren, je eerst moet bepalen hoe die cultuur van onrechtvaardigheid jou heeft beïnvloed. Dan pas kun je het ontmantelen. Ik kan tegen seksisme zijn maar nog steeds seksistische taal uitkramen. Je kan tegen racisme zijn en nog steeds racisme in stand houden door bepaalde woorden te gebruiken.”

Hoe is het om als Nigeriaan in Duitsland te wonen?

„Het is lastig navigeren in een witte wereld. Mensen die normaal echt intelligent zijn weten zich geen houding te geven tegenover een zwarte schrijver. In interviews wordt Amerikaanse schrijvers gevraagd naar hun literaire invloed en schrijfstijl. Mij vragen ze wat de oplossing is voor corruptie in Afrika; en wat we tegen Boko Haram kunnen doen. Overal waar je komt moet je de culturele eigenaardigheden van die plek begrijpen. In Berlijn zijn mensen in het algemeen onvriendelijk, maar er is daar ook gewoon veel racisme. Bij iedere onaangename ervaring moet ik mijzelf afvragen of het racisme is of gewoon iets Berlijns.”

Zou u een satirisch boek over Duitsland kunnen schrijven?

„Dat zou kunnen, maar nu nog niet. Mijn Duits is nog niet vloeiend.”

Dat zei u met een Duits-Engels accent.

„Ik zou kunnen schrijven over Duitsers die urenlang strandstoelen bezet houden met hun handdoek. Of over agressie op een warme dag in een volle trein; mensen kijken je aan alsof ze je ieder moment kunnen slaan. Het passief-agressieve gedrag in de supermarkt waar je áltijd een blokje op de rolband moet leggen. Een van mijn favoriete bezigheden is kijken wat er gebeurt als je dat niet doet.

„Een dieper thema zou over de Duitse relatie met ras kunnen gaan. Veel Duitsers klagen dat ze geen grapjes mogen maken omdát ze Duits zijn, en niet trots mogen zijn omdát ze Duits zijn. Soms denk ik: ja, oké, wat kan ik daaraan doen?”

Het is lastig te geloven dat alle werken van Elnathan John afkomstig zijn van één persoon. Born on a Tuesday is een liefdevolle vertelling over een fanatieke wereld die de meeste lezers alleen uit de krantenkoppen kennen. Vorig jaar kwam Be(com)ing Nigerian uit: een satirisch boek vol harde grappen over corrupte en hypocriete religieuze leiders. Zijn nieuwste werk, de graphic novel On Ajayi Crowther Street gaat over geheime intriges in het tumultueuze leven in Lagos. Zijn volgende boek is een historische roman over het Noord-Nigeria van de 19de eeuw, vertelt John. „Ik schrijf over een rebellengroep die in verzet kwam tegen het kalifaat dat daar honderd jaar standhield, en een kwart van de bevolking tot slaaf maakte, tótdat in 1900 de Britten Nigeria koloniseerden. Er is veel geschreven over de verzetsstrijders, de mannen die in opstand kwamen tegen het kalifaat, maar niet over hun vrouwen, terwijl die eigenlijk interessanter zijn. Ik vind het leuk om steeds van toon te wisselen. Ik wil niet zeggen dat ik een eclectische smaak heb”

Zij die denken dat ze alles maar kunnen opschrijven maken fouten

Elnathan John, schrijver

Dat zou geen onterechte classificatie zijn.

„Ik denk dat het een reflectie is van hoe mijn hersenen werken; als een toneelstuk waarin ik steeds een ander personage speel en iedere twintig minuten van het podium afren en van outfit wissel.”

U voelt zich dan echt een ander persoon?

„Absoluut. Ik kan niet op commando schrijven. Als kranten vragen om een bepaald stuk, zeg ik: nee, sorry. Sommige mensen zijn comfortabel in een manier van zijn, ik wissel graag. Instinctief voel ik welk kostuum ik aan moet: een rood gewaad boven rieten slippers óf het blauwe pak? Dan weer iets serieus, dan weer humoristisch.”

Hypocrisie lijkt een terugkomend thema in uw werk.

„Ja, ik heb moeite met mensen die tegen een ander zeggen: ‘jij hebt luizen’ – terwijl ze aan hun eigen hoofd krabben. Toen Trump Afrikaanse landen „shithole countries” noemde gaven Afrikaanse elites voorbeelden van wat zij beter doen dan de Amerikanen. Ik deed daar ook aan mee. Nu boeit het mij niet meer wat Trump zegt.

„Wat mij wél boeit is dat ik uit een land kom waarin mensen verdwijnen als ze iets kritisch twitteren, zoals met een vriend gebeurde. En dat mijn zus in een jaar tijd twee keer wordt ontvoerd op straat in ruil voor geld. Ik wil dat mensen kunnen houden van wie ze willen. En niet dat mijn president naar het buitenland moet vliegen voor een medische behandeling. Ik wil eerst praten over hoe we van onze eigen luizen af kunnen komen.”

Kun je praten over Afrikaanse problemen zonder het over de koloniale geschiedenis te hebben?

„Er zijn verschillende machtssystemen die Afrika in een disfunctionele toestand houden. Imperialisme en kolonialisme zijn daar onderdeel van. Als we praten over onderdrukking is het makkelijk mensen in groepen te plaatsen en te zeggen: zij hebben ons onderdrukt. Maar de gehele geschiedenis van de mensheid gaat over geweld en onderdrukking. Witte mensen hebben het alleen tot kunstvorm verheven.

Lees ook: ‘Ik wil dat kinderen leren over een geschiedenis met Afrikanen als belangrijkste spelers’

„Op dit moment worden meisjes in Nigeria genitaal verminkt, er zijn Arabieren die zwarte slaven houden, Hindoes in India die moslims doden. Mensen die we direct kunnen aanspreken op hun gedrag.

„Vooral in Nigeria praten we niet genoeg over de foute kanten van onze geschiedenis. We doen alsof het leven er fantastisch was tot de Britten kwamen en ons land kapotmaakten. Afrikanen willen nu vrouwelijke leiders van heel lang geleden eren, maar die werden ook gewoon op ruggen van slaven gedragen en lieten hun tegenstanders onthoofden.”

Eigenlijk hetzelfde gesprek dat in het Westen wordt gevoerd. Veel mensen willen niet langer dat koloniale figuren worden geëerd in straatnamen en standbeelden.

„Ik ben heel blij dat die discussies er zijn. Ik voeg er als Nigeriaan iets aan toe en zeg: anti-koloniale bewegingen zijn nu sexy, maar laten we de andere delen van onze geschiedenis niet vergeten.

„Als mensen een gebouw willen opblazen denken ze dat een bom in het midden moeten plaatsen, maar dat werkt niet. Ik zeg: terwijl je die bom in het midden plaatst, moet je die vier hoeken daar niet vergeten, misschien stort het dan wél in.”