Corona dwingt populistische leiders hun instincten te onderdrukken

Populisten De drie grootste landen van het westelijke halfrond verloren kostbare tijd bij de aanpak van het coronavirus. Met welke wisselende symptomen van ontkenning kampen hun populistische leiders?

De Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador ging in maart nog volop op campagne door het land, schudde handen en kuste onder meer een meisje uitgebreid op de wangen.
De Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador ging in maart nog volop op campagne door het land, schudde handen en kuste onder meer een meisje uitgebreid op de wangen. Foto REUTERS

Vorige week vond hij het nog een ‘griepje’, dinsdag noemde Jair Bolsonaro het coronavirus plots „een van de grootste uitdagingen van onze generatie”. Ook tot de Braziliaanse president is daarmee de ernst van de Covid-19-pandemie doorgedrongen. Maar niet eerder dan nadat hij – net als zijn ambtgenoten in Mexico en de Verenigde Staten – wekenlang talmde om vol in actie te komen.

Er bestaan grote verschillen tussen Bolsonaro, Donald Trump en Andrés Manuel López Obrador. Maar de leiders van de drie volkrijkste landen van het westelijk halfrond – met gezamenlijk 670 miljoen inwoners – hebben ook een duidelijke overeenkomst: direct na het uitbreken van het coronavirus in hun land, vervielen ze aanvankelijk in voor hen bekende reflexen: feiten ontkennen, nationalisme, permanent strijd zoeken met tegenstanders.

Alle drie werden gekozen als buitenstaanders die schoon schip zouden maken met de corrupte politieke klasse van hun land. Hun populistische instinct hielp hen ooit aan de macht – en in gewone tijden is hun achterban er dol op. Maar bij de snelle indamming van een virus werken zulke reflexen contraproductief. Door hun gezwabber en twijfelzaaien is kostbare tijd verloren gegaan.

Nu bij alle drie de realiteit lijkt ingedaald, kunnen ze de epidemie gaan aangrijpen om zich te presenteren als vaderlijke leiders in crisistijd. Maar voor allen blijft het risico op een terugval aanwezig: alleen als ze hun instincten weten te onderdrukken, kunnen hun landen alsnog effectief in actie komen. Op welke symptomen te letten?

1 ‘Het is niet erger dan een griepje’

Het is een van de vroegste symptomen van corona-ontkenning: Covid-19 vergelijken met een influenzavirus. Zodra het virus de kop opstak in hun land, bagatelliseerden alle drie de presidenten het gevaar aanvankelijk als ‘griepje’. Dat past in een bekend populistisch patroon van het negeren van wetenschappelijke feiten en openlijk dédain voor experts die worden afgeschilderd als leden van een ontoegankelijke elite.

Op 28 februari, daags nadat het eerste officiële geval in Mexico was vastgesteld, maande AMLO, zoals de president in de volksmond heet, tot kalmte: „Ik wil dat de ernst van het coronavirus duidelijk uitgelegd wordt. Want het is, volgens de informatie die we hebben, niet iets verschrikkelijks of fataals. Het staat niet eens gelijk aan de griep.”

Zijn bovenbuurman in de VS maakte op 9 maart eenzelfde vergelijking. „Vorig jaar overleden 37.000 aan de gewone griep”, stelde hij op Twitter. „Er wordt niets gesloten, het leven en de economie draaien door. Er zijn nu 546 bevestigde gevallen van coronavirus, met 22 doden. Denk daar eens aan!” Rond diezelfde tijd wilde Trump zich eerst ook niet laten testen, nadat hij in Florida contact had gehad met besmette medewerkers van Bolsonaro.

En terwijl Trump en AMLO inmiddels al een ernstiger toon aansloegen over het virus, presenteerde Bolsonaro op 24 maart in een tv-toespraak nog zijn eigen vermeende fitheid als vaccin: „Omdat ik een atletische achtergrond heb, maak ik me in mijn persoonlijk geval niet zo’n zorgen. Mocht ik besmet raken, dan zal ik er niks van merken. Op zijn ergst zou het uitpakken als een griepje of verkoudheid.” En volgens de Mexicaanse leider beschermen zijn bidprentjes hem tegen het virus – niet onbelangrijk in een diepgelovig land.

De Braziliaanse president Jair Bolsonaro bleef tegen het advies van experts aanhangers mobiliseren, zoals voor dit protest tegen het Congres half maart.

Foto SERGIO LIMA

De leiders hebben zelf zichtbaar moeite om aan sociale onthouding te doen. Trump heeft tandenknarsend zijn megarally’s afgelast, maar blijft wel handen schudden. AMLO en Bolsonaro mengden zich ook afgelopen weekeinde nog onder burgers – zonder mondkapje op. Als het volk zoveel van je houdt en je jezelf graag laaft aan mensenmenigtes, zijn al die richtlijnen nu eenmaal lastig.

2 Het middel mag niet erger zijn dan de kwaal

Als na het aanvankelijke relativeren maatregelen dan toch onvermijdelijk worden, dient zich een volgend symptoom aan: angst voor economische schade. Geen enkele regeringsleider duwt zijn land graag in een recessie of depressie, maar voor de drie leiders in de Amerika’s is dit dilemma tussen economie en volksgezondheid acuut.

De economieën van Brazilië en Mexico kwakkelden al voordat de corona-pandemie uitbrak en hun nationale peso en real staan zwak. Mexico kan zich bovendien goed herinneren hoe mondiale paniek over de Mexicaanse griep of varkensgriep (influenza type-H1N1) het land in 2009 economisch ernstig schaadde – terwijl dat virus uiteindelijk mild uitpakte.

Trump kon zich tot begin dit jaar beroepen op een prima draaiende economie. Zijn probleem is dat hij in november al op moet voor herverkiezing. Voor een president die de hoge beurskoersen en lage werkloosheid al drie jaar als persoonlijk succes opeist, zijn de scherpe koersdalingen en massaontslagen in potentie een forse electorale tegenslag. „Het middel mag niet erger zijn dan de kwaal”, twitterde hij op 22 maart in kapitalen.

Trump heeft nog het grote voordeel dat zijn land veel meer geld kan vrijmaken dan Mexico of Brazilië. Wel zal hij – net als Bolsonaro – daarbij zijn voorkeur voor een beperkte rol van de staat moeten laten varen. Een effectieve aanpak van dit virus vereist juist grootschalige overheidsingrijpen. Ofwel socialisme, dat beide rechtse leiders normaal verfoeien.

3 Een hoop vijanden zien

Als eenmaal het besef is ingedaald dat het virus echt is, kan zich een volgend symptoom openbaren: vijanddenken. Ook nu ze regeren, zien de drie buitenstaanders nog steeds dat instituties, rechters of media hen dwars zouden zitten. Extra complicatie is dat de VS, Brazilië en Mexico federaal opgezette landen zijn. Deelstaten en steden kunnen maatregelen treffen, ook als de president die (nog) te ver vindt gaan. Vooral Trump en Bolsonaro zochten hierover al het conflict met gouverneurs.

AMLO, die gekozen werd met de belofte „de machtsmaffia”’ van corrupte politici en neoliberale oligarchen te breken, stelde dat „eerlijkheid” een vaccin is tegen dit virus. „Dat is wat echt beschermt, het niet toestaan van corruptie.”

Trump klaagde tijdens zijn corona-briefings vorige maand over de ‘deep state’, een vermeend complot binnen de overheid om hen te laten vallen. Ook zouden de nepnieuwsmedia corona overdrijven teneinde zijn kansen op herverkiezing te schaden. Met die media zoekt hij nog steeds de confrontatie, wel is hij opgehouden te spreken van het ‘China Virus’.

Bolsonaro zoekt zijn vijanden ook deels in het buitenland. De oud-legerkapitein, die overal een cultureel-marxistisch complot ontwaart en weinig opheeft met zijn belangrijke afzetmarkt China, belandde al in een diplomatieke rel met Beijing. Dit nadat een van zijn zonen twitterde dat „de schuld voor de mondiale coronavirus-pandemie een voor- en achternaam heeft: de Chinese Communistische Partij”.

4 Blijven hopen, tegen beter weten in

Na met openlijke tegenzin te zijn gecapituleerd voor experts en wetenschappers, volgt een andere reflex: vergeefse hoop uit spreken op een snel herstel. Alle drie de leiders kwamen aan de macht met de belofte van een grootse omwenteling, van een land dat zich onder hun bezielende leiding opnieuw ging uitvinden. Corona mag dit niet doorkruisen.

Zo hoopte Trump vorige week nog dat het land rond 12 april weer open kon om „op volle kracht” te draaien. Ook opdat de kerken op Paaszondag vol konden zitten en de VS een ware „wederopstanding” zou beleven: een duidelijke geste aan zijn evangelische kiezersbasis. Deze hoop liet hij zondag alweer varen: de maatregelen gelden nog de hele maand april, besloot hij na het zien van prognoses over sterftecijfers oplopend tot 1 à 2 miljoen.

De Amerikaanse president Donald Trump, kabinetsleden en partijgenoten hadden eind maart zelf geen boodschap aan de overheidsadviezen over sociale onthouding zoals afstand houden.

Foto JONATHAN ERNST/Reuters

Trump lijkt de inschatting te maken dat honderdduizenden onnodige doden hem politiek nog sterker schaden dan een recessie. Ondertussen blijft hij sombere prognoses omlijsten met een te rooskleurige voorstelling van het aantal beschikbare tests of beademingsapparaten.

Bolsonaro, die zichzelf graag de ‘Tropische Trump’ noemt, maakte enkel dagen na zijn Amerikaanse geestverwant een draai. Vrijdag nog drong hij aan op het schrappen van de maatregelen die gouverneurs troffen omdat deze „het land vernietigen”. Een decreet waarmee hij de kerken wilde openhouden, moest door een rechter nietig verklaard worden verklaard. Dinsdag verzette hij zich niet langer tegen de maatregelen, maar vroeg hij zich wel af: „Wat gebeurt met de straatverkopers, obers en serveersters en kleine ondernemers met wie ik al mijn hele leven contact heb?”

Ook AMLO draait naar een serieuze aanpak. Hij gaf vorige week nog 19 april als einddatum voor de getroffen maatregelen, maar dit werd tijdens dezelfde persconferentie al tegengesproken door zijn corona-tsaar. Maandag kondigde zijn regering een gezondheidsnoodtoestand af: niet-essentiële activiteiten liggen heel april stil. „Als dit alles voorbij is mag iedereen elkaar op pleinen gaan knuffelen en zoenen”, stelde hij Mexicanen dinsdag in het vooruitzicht.