Afgelast. Na 3 jaar voorbereiding staat alles stil voor 77 mensen

Theatervoorstelling Dangerous Liaisons Donderdag om 20.15 uur zou in het Zaantheater ‘Dangerous Liaisons’ spelen. Dat gaat niet door. Hoeveel mensen houden zich eigenlijk bezig met één uitvoering? Bijvoorbeeld deze?

Tjitske Reidinga en Sander Plukaard toen Dangerous Liaisons nog werd opgevoerd.
Tjitske Reidinga en Sander Plukaard toen Dangerous Liaisons nog werd opgevoerd. Foto Raymond van Olphen

Het Zaantheater in Zaandam heeft twee zalen, één voor 880 bezoekers en één voor 230. In de grote zaal hadden bezoekers deze donderdagavond kunnen kijken naar Dangerous Liaisons, een toneelstuk over list, bedrog en wraak met in de hoofdrol Tjitske Reidinga en Mark Rietman. NRC gaf de voorstelling vier ballen.

De voorstelling gaat niet door, zoals alle theatervoorstellingen nu niet doorgaan. Was de voorstelling wel doorgegaan, of had je vanavond ergens anders een andere voorstelling bezocht, dan had je dat gewoon gevonden. Want zo gaat het: je bestelt een kaartje, gaat naar het theater en hebt een leuke avond.

Maar hoe gewoon is zo’n voorstelling eigenlijk? Hoeveel mensen werken eraan mee? En wat doen ze dan?

We hebben het uitgezocht voor deze ene avond, deze ene voorstelling: Dangerous Liaisons in Zaandam. Het bleken er 77. Ze hebben zulke verschillende functies als backstage gastvrouw, theatertechnicus, reistechnicus, tourmanager, hoofd financiën, gebouwbeheerder, schoonmaker. En nog veel meer, zie de (naar we hopen) volledige lijst bij dit artikel. Sommigen begonnen er een paar jaar geleden al aan te werken, anderen zouden pas deze middag om vier uur arriveren.

Nu de voorstelling niet doorgaat, willen we laten zien hoe zij tot stand is gekomen, sinds het drie jaar geleden begon met een kop koffie. Wie er daarna allemaal mee aan de slag gingen. En wie, nadat vanavond de zaal zou zijn leeggestroomd, er nog steeds werk van zouden hebben. Bijvoorbeeld omdat die persoon de acteurs weer naar huis brengt, de foyer nog moet schoonmaken of morgenochtend de afrekening opmaakt: hoeveel bezoekers waren er en wat bracht dat op?

Zomer 2017

Actrice Tjitske Reidinga drinkt koffie met Inge Bos van Bos Theaterproducties, die met haar wil praten over toekomstige plannen. Tjitske Reidinga vertelt dat ze graag een hedendaagse bewerking zou spelen van Dangerous Liaisons, een stuk uit 1985 van de Britse toneelschrijver Christopher Hampton, dat is gebaseerd op een achttiende-eeuwse Franse brievenroman over trouw en verleiding. Het verhaal is bekend van de gelijknamige film (uit 1988) met John Malkovich en Glenn Close. Inge Bos: „Ik was meteen enthousiast: het is een mooi verhaal en het is relevant voor dit moment.”

Maart 2018

Inge Bos legt het plan voor aan een klein groepje programmeurs, ‘de denktank van Bos’. Daarin zit ook Kim Muller, programmeur van het Zaantheater. Voor dat theater boekt zij bij pakweg 60 verschillende partijen jaarlijks zo’n 270 voorstellingen. Kim Muller: „Dit vond ik een spannende titel, met spannende acteurs ook.”

Ook de andere programmeurs in de denktank vinden dat, dus gaat het productiebedrijf het idee verder uitwerken. De cast en crew worden definitief samengesteld, er wordt een marketingplan uitgedacht.

September 2018

In september volgt de eigenlijke presentatiedag, voor een zaal met zo’n tachtig programmeurs en theaterdirecteuren uit het hele land. Inge Bos: „Dan presenteren we al onze plannen voor het nieuwe seizoen, met aansluitend een borrel. Daarna gaat onze afdeling verkoop met de brochure op zak de theaters langs, om de voorstellingen aan de man te brengen.” En kan de voorstelling door de theaters worden geboekt.

Op dat moment worden ook de prijsafspraken gemaakt. Jolanda Vogelaar, hoofd boekhouding van het Zaantheater: „Dat gaat volgens een systeem van partage: een deel van de avondopbrengst gaat naar de producent, een ander deel gaat naar ons. Hoe meer bezoekers, hoe beter natuurlijk. Maar vaak wordt er een garantie afgesproken: een bedrag dat het theater de producent betaalt en dat nodig is om de productie te laten draaien.”

Was Dangerous Liaisons deze donderdagavond doorgegaan, dan had Jolanda Vogelaar vrijdagochtend de afrekening, het borderel, naar Bos Theaterproducties gestuurd. Die afrekening is inclusief een uitdraai van het kaartverkoopsysteem. „Daar kun je ook op zien wat voor soort kaarten er zijn verkocht. Te veel vrijkaarten weggeven bijvoorbeeld, is niet de bedoeling.”

Voorjaar 2019

Het productiebedrijf beslist definitief welke voorstellingen het seizoen erop geproduceerd gaan worden. Inge Bos: „Op dat moment kijken we hoe de financiën ervoor staan en of de voorstelling doorgang kan vinden. Maar bij Dangerous Liaisons was dat allang duidelijk.”

In Zaandam gaat de pr-afdeling van het Zaantheater aan de slag met de brochure voor het seizoen 2019/20. Kim Muller: „Dit vonden we zo’n mooie voorstelling, die hebben we paginagroot gepresenteerd.” In mei begint de kaartverkoop.

Bij de producent wordt vanaf dan gewerkt aan het decor en de kostuums. Kostuumontwerper Daphne de Winkel presenteert haar eerste ideeën aan regisseur Nina Spijkers. „We wilden geen historische kostuums, dan zou het te veel lijken op de film. Op basis van ons eerste gesprek, dat we een jaar eerder al hadden, was ik op zoek gegaan naar zo veel mogelijk plaatjes. Dat gaat heel gevoelsmatig, ik kijk in modebladen en oude boeken, maar ook naar films en in musea. Uiteindelijk heb ik me vooral gebaseerd op modebladen van de afgelopen tien jaar.”

Zomer 2019

Nina Spijkers vliegt naar Portugal. Daar woont Marcel Otten, hij heeft Dangerous Liaisons vertaald voor Bos Theaterproducties. Ze nemen het script helemaal door.

De maanden daarop voert de regisseur regelmatig gesprekken met de ontwerpers van het decor, het licht en de kostuums. Daphne de Winkel: „Op basis van die gesprekken kom ik zo’n drie maanden voordat de repetities beginnen met mijn definitieve voorstellen.” Nina Spijkers: „Het meeste werk verricht ik eigenlijk voordat de repetities beginnen. Dan ben ik er bijna voortdurend mee bezig: als ik door de stad loop, naar de film ga of zo maar een gesprek met iemand voer.”

Vijf weken voor de repetities krijgt de cast de definitieve tekst en beginnen ze thuis met leren.

December 2019, januari 2020: de repetities

Op 9 december beginnen de repetities in de studio’s van Bos Theaterproducties in Amsterdam. Tjitske Reidinga: „We nemen in principe chronologisch het script door, dus scène per scène.” Nina Spijkers: „We beginnen meestal om half tien, met een half uur yoga voor wie dat wil. Daarna ga ik meestal door tot het op is: de ene keer is dat drie uur ’s middags, een andere keer pas om vijf uur.” Daphne de Winkel: „Ik begin pas spullen te kopen vanaf de eerste repetitiedag. Eerder wil ik niet te veel geld uitgeven: er kan nog zo veel veranderen. En ik koop niet te duur: vaak online en bij kringlopen en vintagewinkels. Veel daarvan vermaak ik.”

Eind januari 2020: montage

Een krappe maand voor de première begint de montageweek. Alle scènes zijn doorgenomen, de repetitieruimte wordt ingeruild voor een theater. Daar komt voor het eerst alles bij elkaar. Er wordt nu in het decor gerepeteerd, met kostuums, licht en geluid. Lichtontwerper Tim van ’t Hof: „Veel dingen zijn vrijwel af, maar voor mij begint het dan pas echt. Want nu zie je hoe roze het decor echt is. Of wat de verhoudingen precies zijn.”

Dan komen ook de twee technici erbij die tijdens de tournee het licht en het geluid zullen bedienen: de reistechnici. Lichttechnicus Douwe van Doornewaard: „Samen met de lichtontwerper zorg ik er die laatste weken voor dat alle lichtstanden goed staan voorgeprogrammeerd. We zorgen ook dat alles makkelijk mee op tournee kan, dus dat het goed in de vrachtwagen past – dat is meestal een kwestie van een keer of twintig op verschillende manieren inruimen – en dat het makkelijk op en af te bouwen is.”

Op 31 januari gaat de voorstelling ‘in try-out’: proefvoorstellingen om te zien hoe het publiek reageert.

22 februari: première

Voor de vormgevers zit het werk erop: na de première kan niets meer worden veranderd. Ook voor de regisseur is de première de laatste keer dat ze de voorstelling zag. Nina Spijkers: „Omdat ik de acteurs het vertrouwen wil geven dat de voorstelling nu echt van hen is, en zij het helemaal met elkaar moeten doen. Eigenlijk was ik net weer van plan om eens langs te komen, toen de theaters sloten.”

Vorige week (vanaf nu ging dit alles niet door)

Hoofd techniek & gebouwbeheer Yde Kruisinga van het Zaantheater krijgt – of eigenlijk: zou krijgen, want vanaf hier is het allemaal niet meer doorgegaan – van Bos Theaterproducties de technische informatie opgestuurd over Dangerous Liaisons: „Hoe laat ze willen beginnen, met hoeveel mensen ze komen. In dit geval zou er één lichttechnicus en één geluidstechnicus meekomen, dus dan weten wij: van onze acht technici zetten wij ook één lichttechnicus en één geluidstechnicus in. Plus iemand voor de trekkenwand en onze stagiair.”

Dat systeem heet pariteit, het houdt in dat tegenover elke reistechnicus ook een theatertechnicus staat, zodat ze elkaars kennis van zaken aanvullen. Theatertechnicus Chris de Vink: „Bijvoorbeeld voor het licht: de reistechnici kennen het lichtplan van de voorstelling, maar wij weten hoe je bij ons het licht inhangt.” Hetzelfde geldt voor het geluidsplan en het decor. Chris de Vink: „De theaters zijn allemaal zo gebouwd dat alles er voorradig is. Daardoor is het mogelijk dat je een voorstelling ’s middags opbouwt, nog dezelfde avond weer afbreekt en de volgende dag ergens anders speelt. Dat systeem is uniek in de wereld.”

Woensdag

Dangerous Liaisons stond twee dagen op rij geprogrammeerd in het Zaantheater. Woensdag is de eerste dag. Reistechnici Douwe van Doornewaard en Jouke Seisveld komen rond kwart voor één aan, „dan beginnen we met het leegtrekken van de vrachtwagen”. In samenwerking met de theatertechnici worden licht en geluid aangesloten en bouwen ze het decor op. Chris de Vink: „Meestal ken je elkaar al, je komt elkaar vaker tegen. Je doet een bakkie, overlegt over het decor: hoeveel changementen zijn er, hoe ver gooien we onze manteau. Daarmee bedoelen we de breedte van het podium, bij ons kun je tot achttien meter gaan. Met je veiligheidsschoenen aan ga je daarna samen de vloer op.”

Donderdag, 6 uur ’s morgens tot 8 uur ’s avonds

In het Zaantheater begint de dag om 6 uur. Dan komen de schoonmakers. Om 8 uur arriveert de gebouwbeheerder. Om 9 uur komt de receptie. Ook het kantoor vult zich.

Ellen Schulz komt om 4 uur ’s middags. Als backstage gastvrouw ontvangt zij straks de artiesten. Het is vrijwilligerswerk. Ellen Schulz: „Je kijkt: zijn er bloemen, ligt de zeep klaar, doet het licht in de kleedkamers het. Ik zet kannen met water en citroen neer, wat bakjes met nootjes en snoepjes. Dan ga ik naar de artiestenfoyer, daar zorg ik voor koffie en thee. En ik steek de waxinelichtjes aan. Je wilt dat ze binnenkomen in een gezellige ruimte, dat ze prettig worden ontvangen.”

Om 4 uur begint ook de werkdag van Keri Folkerts, tourmanager bij Bos Theaterproducties. Ze laadt de tas met schone was in de tourbus en rijdt, via de cateraar, naar de twee vaste ophaalpunten voor de acteurs: Amsterdam Amstel en Amsterdam Centraal.

Om half 6 komen ze aan bij het Zaantheater. De acteurs krijgen een half uur voor zichzelf, terwijl de tourmanager alvast de tafel in de artiestenfoyer dekt. Een half uur later eten ze met z’n allen: de cast, de twee reistechnici en de tourmanager.

In de keuken zijn dan al sinds het begin van de middag drie man bezig voor de theaterbezoekers die komen eten in het restaurant: à la carte (half 6 tot 8), een pauze-arrangement of een nageniet-arrangement. Het aantal eters kan oplopen tot 60. Chef-kok Roland Rol: „In een gewoon restaurant komen gasten meer verspreid binnen, bij ons is de werkpiek hoger. Voor het diner krijgen we in een half uur alle bestellingen binnen.”

Wanneer de eerste restaurantgasten komen, arriveren ook de werkstudenten voor de garderobe, de buffetten en de spoelkeuken. Sanne Kommers, die hier twee à drie keer per week een bijbaantje heeft: „Het zijn verschillende soorten diensten. Als je de garderobe doet, heb je vaak ook de spoelkeuken: dat sluit op elkaar aan. Een andere dienst is dat je de buffetten vult en achter de bar staat.”

Na het eten kleden de acteurs zich om en doen ze hun make-up. Tourmanager Keri Folkerts: „Ik zet dan alvast de rekwisieten klaar op het zijtoneel.” Reistechnicus Douwe van Doornewaard: „Dan haal ik het wapen dat we in de voorstelling gebruiken uit de vergrendelde koffer en prepareer het. Dat doe ik samen met Mark Rietman. Hij is degene die het afvuurt.” Theatertechnicus Chris de Vink: „Je checkt nog één keer alles, haalt een dweiltje over het toneel.”

Om half 8 worden de acteurs gezenderd. Tjitske Reidinga: „En om kwart voor 8, een half uur voor aanvang, hebben we een vast ritueel: oordeelloos dansen. De technici zetten dan keiharde muziek op en een minuut of vijf gaan we helemaal los op het toneel. Dat doen we om even samen te zijn en er zin in te krijgen. Ook heb je dan al op het toneel rondgelopen voor het begint.”

Tussen 8 en kwart over 8

Vijf minuten voor aanvang nemen de reistechnici plaats achter hun techniektafel. Douwe van Doornewaard: „Via de headset krijgen we van een medewerker van het theater te horen dat alle toeschouwers in de zaal zitten. Dan check ik bij de tourmanager of de acteurs klaarstaan.” Tourmanager Keri Folkerts staat op het zijtoneel. Ze steekt haar duim op naar Tjitske Reidinga.

Directeur Angelique Finkers van het Zaantheater heeft vanavond ‘theaterdienst’. „Ik doe dat heel bewust elke week een keer. Je staat op de vloer, werkt met de mensen. Zo’n avond loop je rond om te kijken of alles goedgaat. Je ontvangt de acteurs, de vrijwilligers en de bezoekers. En na afloop sta je weer bij de deur, informeer je hoe het was en zwaai je de bezoekers uit.”

Om kwart over 8 is het degene met theaterdienst die in de regiecabine meldt dat er ‘aanvang’ is. Dat wordt doorgegeven aan de techniek, die vanaf het zijtoneel roept: „We hebben een aanvang van het huis!” De zaallichten doven, het geroezemoes valt stil. Tjitske Reidinga spreekt haar eerste zin: „Et alors, ma petite? Je opvoeding in het ursulinenklooster is afgesloten?”

Vlak voor het einde sluipt de directeur de zaal uit, naar het zijtoneel

Tijdens de voorstelling

De voorstelling duurt 1 uur en 40 minuten. Keri Folkerts blijft op het zijtoneel staan om rekwisieten aan te geven en eventueel ter plekke kleine reparaties uit te voeren. „Ik heb altijd naald, draad, speld en ducttape.” Douwe van Doornewaard: „De voorstelling bestaat uit zo’n honderd lichtstanden, die we allemaal hebben voorgeprogrammeerd. Voor mij komt het erop neer dat ik zo’n honderd keer op het goede moment de go-button moet indrukken.”

Vijf minuten voor het einde geeft hij via de headset aan een medewerker van het theater door dat de voorstelling er bijna opzit, zodat de horeca na afloop gereed staat. Angelique Finkers („tien minuten voor het einde sluip ik de zaal uit”) staat op het zijtoneel klaar met de bloemen voor de acteurs.

Vanavond en vannacht

Na het slotapplaus gaan de acteurs afschminken en omkleden. Angelique Finkers: „En vaak doen ze op uitnodiging van de theaterdienst nog een drankje in de publieksfoyer.” 

De technici beginnen meteen met afbreken. Daar zijn ze ongeveer vijf kwartier mee bezig. Theatertechnicus Chris de Vink: „Afbreken gaat altijd sneller dan opbouwen. Voor het opbouwen heb je de hele dag rondgelopen, op mijn stappenteller kom ik vaak wel op twaalf tot zestien kilometer.” Reistechnicus Douwe van Doornewaard: „Meestal doe je na afloop nog een biertje met de theatertechnici, dat zijn toch je collega’s van die dag. Soms doen we dat in de zaal, dan zetten we een paar stoelen rond een krat bier op een verder leeg toneel.” Chris de Vink: „Even bijkletsen met een einddrankje.”

De reistechnici rijden de vrachtwagen met decor en techniek naar huis. Keri Folkerts brengt de acteurs weer thuis in de tourbus. Tjitske Reidinga: „Daar maken we nog iets gezelligs van. Soms praten we over de voorstelling, maar meestal over hele andere dingen.” Rond half twaalf wordt ze als laatste thuis afgezet.

In het theater is nog een tijdje schoongemaakt en opgeruimd door de horecamedewerkers. De portier sluit meestal na half één ’s nachts af.

De toekomst

Theaterdirecteur Angelique Finkers: „In het theater werken alleen maar toegewijde mensen, anders red je het niet. Het is erg arbeidsintensief, je werkt zeven dagen per week. En er is altijd te weinig geld. Maar omdat iedereen zo van zijn werk houdt, het is zo’n levensader, zo’n voedingsbron, ga je heel ver om het allemaal voor elkaar te krijgen.”