Mensen staan in de rij voor een supermarkt in de Italiaanse hoofdstad Rome.

Foto Massimo Percossi/ EPA

Interview

‘Dit is hét moment voor Europese solidariteit’

Thomas Wieser | Oud-president Eurowerkgroep „Iedereen gaat voor zichzelf”, ziet de Oostenrijkse oud-topambtenaar, die de vorige crisis in Europa van dichtbij meemaakte. Maar: „Hulp voor Italië is ook hulp aan onszelf.”

‘Toen Lehman Brothers in 2008 instortte, voorzagen weinig Europese politici welk effect dit zou hebben op Europa. Op de banken, op onze economieën en de euro. Nu, in de coronacrisis, begrijpen velen meteen wat voor impact dit krijgt.”

Als iemand de financiële, economische en monetaire crisisbestrijding in Europa tussen 2008-2012 kan vergelijken met de huidige situatie, is het Thomas Wieser. Toen Lehman omviel, was Wieser (1954) directeur-generaal van het Oostenrijkse ministerie van Financiën. Hij leidde de voorbereidende vergaderingen van alle directeuren-generaal uit eurolanden voor de Eurogroep-vergaderingen van hun ministers. In 2011 verhuisde hij naar Brussel om de eerste permanente president te worden van deze ‘Eurowerkgroep’.

Vorig jaar ging hij met pensioen; de Nederlander Hans Vijlbrief volgde hem op, totdat die in januari staatssecretaris van Financiën voor D66 werd. Wieser voert dit gesprek per Skype, vanuit zijn huis in Wenen.

Welke overeenkomsten en verschillen zijn er nog meer met de vorig crisisperiode?

„In 2008 werden vooral banken getroffen, nu burgers. Iedereen is direct geraakt. Mensen zitten thuis, worden ziek, verliezen hun baan. Iedereen kan het virus krijgen. There is nowhere to run.

„Zweden, Oostenrijk en Nederland zijn destijds redelijk uit de crisis gekomen. Ditmaal zullen ze niet zo makkelijk ontsnappen. Na een paar weken ‘corona’ heeft iedereen het al over een eurocrisis en de toekomst van de globalisering. Dit hakt er harder in.”

Kunnen regeringen beter reageren, omdat ze dingen van toen herkennen?

„Nee. De ministers van toen zitten er niet meer. En op een vergadering van het Internationaal Monetair Fonds in Washington zei ik al eens tegen mijn minister: ‘U zou hier helemaal niet moeten zijn. Er loopt hier toch ook maar één Amerikaanse minister van Financiën rond, en niet ook die van Delaware of North Dakota?’

„Hoe meer Europa we hebben, hoe provincialer onze politici worden. We hebben één munt. De ECB heeft ongelooflijk veel expertise. Onze leiders zijn daardoor niet erg competent.”

Nog steeds niet?

„De Oostenrijkse kanselier zat nog op school toen wij de euro kregen.”

Hoe erg is dat? We hebben een permanent euronoodfonds, het ESM. De ECB heeft ruim ervaring met branden blussen.

„We zijn absoluut beter voorbereid dan toen. Destijds was er niets om de euro te beschermen. Dat de ECB staatsobligaties zou opkopen, was ondenkbaar. Nu is het normaal. En het duurde jaren voor we het ESM konden oprichten. Eerst kwamen er bilaterale kredietlijnen voor landen in de problemen. Toen kwam de EFSF, een tijdelijk noodfonds. En later pas het ESM. Alles ging met hangen en wurgen. Nu kunnen we dit al na twee weken klaarzetten. Dat is een groot voordeel. Het ESM is een powerhouse. De directeur, Klaus Regling, is mijn hoop in deze crisis. Hij is competent en heeft meer technische en politieke ervaring dan wie ook.”

Onze leiders zijn niet erg competent. De kanselier van Oostenrijk zat nog op school toen wij de euro kregen

Thomas Wieser

Kunnen ECB en ESM deze crisis aan?

„Ja. De ECB kan staatsobligaties opkopen van een land, op voorwaarde dat het een hervormingsprogramma van het ESM accepteert. Dit is zo krachtig dat je verder niets nodig hebt.”

Op de Europese top van afgelopen donderdag weigerden Spanje en Italië zo’n programma te accepteren.

„Ja, vanwege de voorwaarden. Over twee weken zullen we zien hoe dit afloopt.”

Zij willen soepele voorwaarden, of eurobonds. Bent u daarvoor?

„Eurobonds zijn geweldig, maar ik ben sceptisch over de politieke haalbaarheid. Deze crisis draait in mijn ogen om solidariteit. Nederland gaf op die top duidelijk de richting aan: de politiek valt terug op een meer nationalistische houding. Iedereen gaat voor zichzelf, niet alleen politici als Kaczynski of Orbán.”

Lees ook: ‘Walgelijk’ en ‘wreed’: hoe Nederland in de coronacrisis vijanden maakt in de EU

Nederland zegt: als Italië zijn financiën beter op orde gehad zou hebben, had het geen soepele voorwaarden of eurobonds hoeven vragen.

„We zijn Europeanen. We hebben één munt. Het is niet de fout van Italië dat Lombardije een van de crisishaarden is. Het had Groningen kunnen zijn. Hulp voor Italië is ook hulp aan onszelf.”

Was u verbaasd dat de Nederlanders hard reageerden?

„Nee.”

Ze vrezen dat de Italiaanse schuld stijgt.

„Deze crisis krijgt enorme impact. Grote bedrijven met productie op vijf continenten beseffen ineens hoe kwetsbaar ze zijn. Zij gaan een deel terughalen naar Europa. Alle EU-landen worden keihard geraakt. Nederland en Oostenrijk zullen merken dat ze redelijk functionerende publieke diensten hebben, waaronder de zorg.

„De Britten zullen zien dat hun zorg belabberd is. Maar zij kunnen erin investeren door belastingen te verhogen. Die zijn nu laag.

„Ook Italië investeert al dertig jaar te weinig in de zorg. Maar Rome kan geen extra belastingen heffen. Die zijn al hoog. Ik hoop echt dat een deel van die gerepatrieerde productielijnen straks naar Zuid-Italië gaat.”

Redt Italië het niet alleen?

„Als er één moment is om te pleiten voor sterke solidariteit, is het nu. Je haalt samen geld op, als eurozone of EU, voor Spanje en Italië. Ze betalen dat later terug. Zoiets kan via eurobonds, het ESM of de EU-begroting. Helaas is die begroting zo klein dat je er nog geen zak pinda’s van kunt kopen voor de aapjes in de dierentuin.”

Omdat Nederland zuinig wil doen.

„Ik betaal in Oostenrijk meer belasting dan ik aan diensten terugkrijg van de staat. Ik vind dat oké. Maar in Europa werkt dat niet. Economisch zijn we één, maar de politiek is nationaal gebleven. Alle verklaringen van regeringsleiders over deze crisis gaan over ‘mijn land’. Ze komen weer niet verder dan North Dakota.”

Komt de oude tegenstelling noord-zuid terug?

„Het is nu anders. België, Ierland en Slovenië zitten ook in het zuidelijke kamp. En Frankrijk, dat destijds aarzelde. De Alpen zijn noordwaarts geschoven, tot iets ten zuiden van Rotterdam.”

Zit Nederland in een slinkend clubje?

„Ja. Dit gaat om landen met lage schuld versus landen met hoge schuld. Om lage versus hoge werkloosheid. Begrotingsruimte versus geen begrotingsruimte.”

Komen ze er uit, over twee weken?

„Ze vinden wel wat. Nogmaals, ECB en EMS kunnen dit samen gemakkelijk aan. Maar het was simpeler en eleganter geweest als we het gepreek en de hatelijkheden achterwege hadden gelaten en voor echte solidariteit waren gegaan. Dit is hét moment voor een betere oplossing.”

Lees ook deze analyse over Europese solidariteit: Een nieuwe crisis voor de EU, met oude verwijten