Recensie

Recensie

Actuele parallellen met de Zwarte Dood

Tentoonstelling Museum Het Valkhof bereidt een expositie voor over de grote pestepidemieën, en de manieren waarop men daar in vroeger tijden het hoofd aan bood.

Gabriël Metsu, ‘Het zieke kind’, (uitsnede) omstreeks 1664-1666.
Gabriël Metsu, ‘Het zieke kind’, (uitsnede) omstreeks 1664-1666. Rijksmuseum

De Italiaanse krant La Repubblica publiceerde op 15 maart jongstleden een foto van een hoogst ongebruikelijk tafereel in de straten van Rome. Het toont paus Franciscus die, gekleed in zijn karakteristieke witte gewaad en met een groepje beveiligers op gepaste afstand, te voet op weg is. Plaats van handeling is de Via del Corso, normaal gesproken een drukke winkelstraat in het centrum, nu vrijwel uitgestorven. De kerkvorst is op weg naar de kerk van San Marcello al Corso, om er te bidden voor het einde van de coronapandemie, voor de slachtoffers die zij eist, en voor de hulpverleners. De keuze voor de locatie is veelzeggend: sinds een half millennium bezit San Marcello een, als wonderdadig vereerd, houten beeld van de gekruisigde Christus dat in processie werd meegevoerd tijdens de grote pestepidemie in het Rome van 1522.

Parallellen tussen vroegere epidemieën en de huidige coronacrisis zijn er dan ook genoeg. Toch is het toeval dat het Nijmeegse Museum Het Valkhof juist nu een tentoonstelling in voorbereiding heeft over de pest. Conservator Yvette Driever van het tijdelijk gesloten museum licht toe dat het Valkhof al een jaar bezig is met de voorbereidingen voor de expositie, waarvan de opening op 15 oktober 2020 is gepland. Het begin van onderzoek en bruikleenaanvragen lag dus al ver voordat de eerste tekenen van het nieuwe virus afgelopen december zich voordeden. Maar ook al is er geen sprake van een welbewust aansluiten bij die actualiteit, toch benadrukt Driever dat reflectie op epidemische ziekten en de manier waarop mensen daarmee omgaan van alle tijden is, en dus ook nu relevantie heeft.

Hendrick van Holt, ‘De Heilige Sebastiaan’, omstreeks 1520-1530. Museum Het Valkhof

Steun en troost

Grote golven van snel uitdijende en moeilijk te bestrijden ziekten, zoals pokken, cholera en tyfus, zijn er altijd geweest. De bacteriële infectieziekte builenpest groeide in de tijd van de Byzantijnse keizer Justinianus (483-565) vanuit Constantinopel uit tot een pandemie, die nog tot maar liefst twee eeuwen daarna met grote regelmaat zou terugkeren. In 1347 en de jaren daarna woedde de beruchte Zwarte Dood in het Middellandse Zeegebied, en later in heel Europa. Naar schatting overleed een derde van de bevolking van het werelddeel (enkele tientallen miljoenen mensen) eraan. Een derde pestpandemie kende nog halverwege de negentiende eeuw haar oorsprong in China, en verspreidde zich naar India, Zuid-Amerika en uiteindelijk de Verenigde Staten.

De expositie in Nijmegen zal zich concentreren op aspecten die als vanzelfsprekend associaties oproepen bij dergelijke epidemieën; geloof, dood, medische wetenschap, kunst. Uitbeeldingen van ‘pestheiligen’ zoals Sebastiaan en Rochus die ter genezing werden aangeroepen, en voorwerpen als relikwieën en amuletten die (bij)gelovigen steun en troost konden bieden, zullen een beeld geven van de manier waarop mensen in een ver maar ook recenter verleden het hoofd boden aan vrees en onzekerheid. Kunstwerken konden ook de herinnering oproepen aan de nood of de bevrijding ervan. En ook eigentijdse kunstenaars hebben het thema behandeld, zoals dat te zijner tijd ongetwijfeld ook zal gebeuren met de huidige virusuitbraak.

Erwin Olaf, ‘The Siege and Relief of Leiden, Plague Doctor’, 2011. Museum De Lakenhal

Gelaten houding

Nu de situatie bijna per dag verandert, bekijkt Museum Het Valkhof nog of, en zo ja hoe, corona kan worden verwerkt in de tentoonstelling. Hoe dan ook is de verwachting dat bezoekers zich ‘goed zullen kunnen inleven in de angst, vertwijfeling en beklemming die zo’n ziekte veroorzaakt’. Misschien zullen zij heimelijk ook een meer gelaten houding herkennen, zoals bij de veertiende-eeuwse Zwarte Dood, die van wegkijkers die vluchtten in verdoving of overmoed, of de sluwe benadering van profiteurs op zoek naar financieel gewin. Mogelijk zullen ze ook de spirituele inzet herkennen van geestelijk leiders zoals bisschoppen die zich opstellen als herders te midden van hun kudde. En van paus Franciscus, de bisschop van Rome – ook al ontmoette hij nauwelijks een levende ziel tijdens zijn nederige kerkgang.