Necrologie

Het leed van de twintigste eeuw móest in zijn composities klinken

Krzysztof Penderecki 1933-2020 Hij droeg de littekens van de twintigste eeuw - in werk en leven. Na een avant-gardistische fase omarmde Krzysztof Penderecki vanaf 1970 een toegankelijk idioom en werd de favoriet van velen. Zijn muziek klonk in ‘The Shining’ en ‘Twin Peaks’.

De Poolse composer Krzysztof Penderecki in 2014
De Poolse composer Krzysztof Penderecki in 2014 Foto Jakub Ociepa/Agencja Gazeta/REUTERS

Zijn grote ‘Herrenhaus’ in het landelijke Luslawice, 100 kilometer van de Poolse stad Krakau, ademt de sfeer van een voorbije tijd. Welstand, beschaving, rust, warm lunchen van porselein. Hier, tussen geglazuurde kachels, boeken en partituren, werkte componist Krzysztof Penderecki aan zijn tot het laatst groeiende oeuvre. Als je er uit het raam keek, zag je de vrucht van zijn andere passie: het arboretum. Tweeduizend verschillende soorten bomen, deels zelf als babyboompjes meegesmokkeld van internationale muziekreizen.

Krzysztof Penderecki overleed zondagochtend na een lang ziekbed. Hij werd 86 jaar.

Penderecki werd geboren in 1933 in Debica, een Pools stadje waarvan de bevolking toen voor driekwart Joods was. Vanuit het raam van zijn ouderlijk huis, dat grensde aan het Joodse getto, zag hij in 1943 hoe vriendjes werden doodgeschoten. Dat trauma zou later zijn muziek tekenen, zoals ook gebeurtenissen als de atoombom op Hiroshima en 9/11 een plek vonden in zijn werk. Zo leefde Penderecki niet alleen grotendeels in de twintigste eeuw, maar was hij er in zekere zin ook een belichaming van.

Avant-garde

Penderecki’s leven in muziek begon met pianolessen, maar zijn nieuwsgierigheid ontwaakte pas echt toen hij zijn vaders viool ontdekte en zich verloor in de schoonheid en moeilijkheid van het zelf zuiver moeten intoneren. Hij richtte al op de middelbare school een muziekgroep op en ging na school in Krakau compositie studeren.

In zijn vroege werken was Penderecki avant-gardist. „Alle componisten en kunstenaars ervoeren na de Tweede Wereldoorlog de drang om iets nieuws te maken”, zei hij daarover in 2016 in gesprek met NRC. Rond 1960 was hij binnen de Europese componistenscene hét gezicht van de Poolse avant-garde. Zoals in Anaklasis voor 42 strijkinstrumenten of het duister aanronkende Polymorphia, waarin strijkers als nachtmerrieachtige vogels piepend en knarsend de regie overnemen – een effect dat door Stanley Kubrick werd omarmd als score voor zijn horrorklassieker The Shining. Later werd ook voor de soundtracks van The Exorcist en Twin Peaks dankbaar gebruik gemaakt van Penderecki’s muziek.

Bekijk hier de trailer van The Shining, met muziek van Penderecki

De omslag kwam met de tonale finale van de Lukas Passion (1966); het eerste van talrijke grootschalige en vaak geestelijke werken („Wat ook gewoon komt omdat de Bijbel geniale literatuur is”) die Penderecki zou componeren. Het maakte van hem een publieksfavoriet, maar zorgde ook voor scepsis in de avant-garde-scene. Zijn muziek zou regressief zijn, en hij een epigoon van Mahler, Wagner en Chopin. Die kritiek liet hem onberoerd. In het interview met NRC zei hij hierover: „Ik heb dertig zeer avant-gardistische stukken gecomponeerd, maar elke kunstenaar heeft periodes die tot een eind komen, waarna iets nieuws begint. In mijn geval was dat: aanknopen bij de traditie. Niet iedereen hoeft te accepteren dat ik een idioom omarm waarvan ik wél vind dat er nog oneindige mogelijkheden in verscholen liggen. Als ik er zelf maar zeker van ben dat ik gelijk heb.”

Ook de kritiek dat hij vaak, en soms zelfs in reeds gecomponeerde werken, aanknoopte bij tragische gebeurtenissen uit de twintigste eeuw, pareerde hij. „Ik zag het gebeuren en wilde erover schrijven. Moest erover schrijven.”

Daarbij kende de medaille ook een zonzijde. Tonaliteit en engagement maakten de werken van Penderecki extreem succesvol. Vele orkesten verleenden hem opdrachten en hij kreeg tientallen prijzen uitgereikt naast negen ridderordes en tweeëntwintig eredoctoraten.

Krzysztof Penderecki bleef tot op hoge leeftijd actief, als componist en als dirigent van zijn eigen werken. „Een componist hoort ook uitvoerder te zijn, vind ik. Dat is de natuurlijke weg. Bach en Mozart deden het niet anders.”

In Polen gold hij als een nationale held, op zijn landgoed in Luslawice verrees in 2013 het enorme European Krzysztof Penderecki Centre for Music – een rijk geoutilleerd muziekcentrum voor jong talent inclusief concertzaal.

Het werk aan zijn vijfde opera, een opdracht van de Wiener Staatsoper, moest hij in 2018 staken.