‘Walgelijk’ en ‘wreed’: hoe Nederland in de coronacrisis vijanden maakt in de EU

Nederland stelt zich onverzoenlijk op in de EU. Tegelijk verwacht het hulp met mondkapjes en patiënten. Gooit Nederland zijn eigen glazen in?

Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) voorafgaand aan een wetgevingsoverleg.
Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) voorafgaand aan een wetgevingsoverleg. Foto Remko de Waal/ANP

In crisistijden leer je je vrienden kennen? Nederland lijkt dezer dagen in Europa alleen maar vijanden te maken.

De zelfgenoegzame toon waarmee Den Haag Europese thema’s tegemoet treedt, leidt al langer tot groeiende irritatie. Maar nu Nederland tijdens een ongekende gezondheidscrisis in die houding volhardt, bereikt de ergernis een nieuw kookpunt.

Premier Mark Rutte (VVD) deed donderdagnacht, na afloop van een EU-top, alsof zijn neus bloedde. Vijandigheid jegens Nederland? „Niet zo veel van gemerkt”, zegt hij. „De sfeer was prima te hanteren.” En: „Er is ook wel gelachen een paar keer.”

Andere regeringsleiders en EU-diplomaten zeggen na afloop van het video-overleg iets anders. De Portugese premier António Costa noemt de Nederlandse houding zelfs openlijk „walgelijk”.

Het wordt inhumaan gevonden dat Nederland keiharde voorwaarden blijft stellen aan Europese noodhulp voor al zwakke landen die door de coronacrisis compleet dreigen in te storten. De Italiaanse krant La Repubblica sprak vrijdag van Nederlandse „wreedheid” en „een tragische onderschatting van een ramp van bijbelse omvang”. Arancha González, de Spaanse minister van Europese zaken, deed op Twitter vrijdag een noodoproep aan minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA): „We zitten samen in deze boot. (...) Er is geen tijd voor discussie over eerste- en tweedeklaskaartjes.”

Lees ook: Een nieuwe crisis voor de EU, met oude verwijten

Koele kikker

Sinds de eurocrisis heeft Nederland het imago van een koele kikker. Toen de Grieken in de put zaten, gaf Nederland geen krimp. Toenmalig minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën, PvdA) werd het gezicht van die hardvochtigheid, vooral nadat hij eruit had gefloept dat Zuid-Europa te veel uitgeeft aan „drank en vrouwen” (Schnaps und Frauen). Ook in tal van andere recente dossiers zegt Nederland vaak nee: zo blokkeerde het de vorming van een Europees ‘schokfonds’ om grote economische klappen op te vangen - precies het soort klappen dat Europa nu krijgt.

Tijdens recente onderhandelingen over de EU-begroting deed Rutte de Nederlandse reputatie opnieuw eer aan, door met een Chopin-biografie onder de arm te verschijnen. Nederland wil dat die begroting kleiner wordt. Ruttes boodschap: er valt niets te onderhandelen, ik ga lekker lezen. EU-leiders waren geschokt over zo veel arrogantie.

Het nieuwe gezicht van de Nederlandse hardvochtigheid heet Wopke Hoekstra. Maandag zei de minister van Financiën tijdens Europees video-overleg dat er moet worden uitgezocht waarom bepaalde landen, anders dan Nederland zelf, weinig „buffers” hebben aangelegd voor slechte tijden.

„Het deed mij direct denken aan de Schnaps und Frauen-uitglijder”, zegt een EU-diplomaat. „Inhoudelijk kan Hoekstra best een punt hebben, maar je kan je boodschap ook op een andere, minder lompe manier brengen”, zegt Rem Korteweg van Instituut Clingendael. „Niemand verwacht denk ik dat Nederland meteen om is, maar het is vooral de Nederlandse toon die irritatie wekt. Ik zou haast willen zeggen: wees een beetje lief voor elkaar.”

De Nederlandse empathie is vooral groot als het om Nederlandse kiezers gaat. Tijdens Kamerdebatten in de afgelopen weken uitte iedere politicus die het woord kreeg eerst lof voor zorgmedewerkers en medeleven aan nabestaanden. Maar zodra het over de EU ging, leek menigeen op slag vergeten dat er ook buiten Nederland verplegers en nabestaanden zijn.

Het kabinet treedt in de EU op zoals Eric Wiebes onlangs (15 maart) in het tv-programma WNL op Zondag. De minister van Economische Zaken (VVD) suggereerde toen dat zzp’ers minder steun verdienen, omdat ze „zelfbewust” hebben gekozen voor een nu eenmaal riskant bestaan.

Wiebes bood snel excuses aan, na woedende reacties. Maar in Europa lijkt het kabinet allerminst van plan de toon te matigen. Wat nationaal normaal wordt gevonden - hulp voor iedereen en zonder voorwaarden - geldt Europees opeens als onwenselijk.

‘Dr. No’

Het is niet dat Nederland steeds alleen staat in het blokkeren van Europese besluiten. Duitsland is evenmin fan van eurobonds (gezamenlijk schuldpapier), ook Oostenrijk hecht aan een lage begroting. Maar als een groep landen ergens tegen is, zit er altijd één land in ieder geval bij: Nederland. „Dr. No”, noemde een Franse journalist Nederland deze week. Ook van Duitse kant hoor je nu – zij het beleefd – dat dit voor gesprekken over de noodzaak van hervormingen en prudent begrotingsbeleid „niet het verstandigste moment is”.

Lees ook het interview met DNB-baas Klaas Knot: Knot bepleit corona-vangnet voor eurolanden

Nederland staat in het verzet tegen Europese noodhulp weliswaar niet alleen, maar zondert zich door zijn keiharde toon wel af. Wat daarbij niet helpt: de zorg waarmee andere landen naar de Nederlandse coronastrategie kijken. De opmerkingen van premier Rutte over ‘groepsimmuniteit’ veroorzaakten tot ver buiten de landsgrenzen consternatie. Dat zowel het kabinet als het RIVM later verduidelijkte dat het geen strategie op zichzelf is, lijkt minder goed doorgekomen. Afgelopen zondag sprak de Belgische minister van Volksgezondheid Maggie De Block nog over de „gevaarlijke” Nederlandse aanpak. „Zij laten het virus eigenlijk los”, aldus De Block.

De Nederlandse politiek lijkt de eigen botheid te koesteren. In april 2019 analyseerde denktank Clingendael de Nederlandse diplomatie in de EU. De conclusie en tevens titel van het rapport: Weinig empathisch, wel effectief. De reactie in de Kamer: prima toch? „Het zou pas onrustbarend zijn als de titel omgedraaid zou zijn”, zei Roelof Bisschop van de SGP destijds. Alleen: wat als de titel nu verandert in ‘niet empathisch en niet effectief’ – hoe wenselijk is dat?

Lees ook: Tweede Kamer kan de Europese machine niet bijbenen

Hoezeer de diplomatieke machine dreigt vast te lopen, werd deze week al meteen duidelijk. Na een vergadering van EU-ministers van Financiën lekte Hoekstra’s Belgische collega Alexander De Croo op de Vlaamse publieke omroep uit een vertrouwelijk onderonsje dat hij die dag had met Hoekstra. „De Nederlandse minister zei mij met lichte paniek in zijn stem dat Nederland exact op de curves zit van Italië en Spanje.” Een dergelijke ontboezeming, na een besloten Europese ministerraad, wordt gezien als hoogst ongepast. Hoekstra ontkende later in paniek te zijn geweest.

De Nederlandse kritiek op andere landen gaat hand in hand met diepe tevredenheid over de eigen zuinigheid. „Nederland is op dit moment in staat om tegen bijna géén rente 65 miljard te lenen. Dat gun je eigenlijk alle landen”, zei Rutte donderdag in de Kamer.

Tegelijkertijd wordt er wel op hoge toon Europese solidariteit geëist met Nederland. Zo noemde Rutte de problemen met mondkapjes „een Europees probleem”. Nederland heeft „nauwelijks of geen productie van dit soort middelen” en hoopte die elders in de EU te kunnen inkopen. Dat ging moeilijk, omdat landen op hun voorraden bleven zitten en de handel in mondkapjes beperkten. „Dat was natuurlijk schandalig en onacceptabel”, aldus de premier.

Geduld

Is het geduld met Nederland op aan het raken? De Belgische arts en Europarlementariër (Europese Groenen) Petra De Sutter kreeg veel kritiek nadat ze had opgeroepen tot solidariteit met Nederlandse ziekenhuizen die België vragen om het overnemen van coronapatiënten. „Meteen was de toon in België: we gaan toch geen Belgen opofferen voor Nederlanders?”, zegt De Sutter. Zij pleit ook nu voor Europese solidariteit. Maar in de beeldvorming over Nederland als hardvochtig land „helpt het natuurlijk niet dat de regering-Rutte zich verzet tegen extra financiële instrumenten om Italië en Spanje tegemoet te komen”.

Nederland rekent ook op Europa als het gaat om het steunen van getroffen bloemenkwekers, zo bleek deze week. Minister Carola Schouten (Landbouw, ChristenUnie) deed woensdag een beroep op Brussel om Nederlandse siertelers te compenseren. Dat nieuws zorgde op sociale media opnieuw voor grote verontwaardiging. Een van de heftige reacties: „Jullie willen geen eurobonds, maar jullie willen wél hulp voor je bloemenkwekers? Just go fuck yourself.”

Het verzoek werd afgewezen. Dit verbaast Korteweg niet. „In een crisis, onder hoge druk, zie je dat onderwerpen snel met elkaar verknoopt raken”, zegt de Clingendael-expert. „Nederland kreeg onmiddellijk de rekening gepresenteerd van de uitspraken van Hoekstra.” Ook het Nederlandse bedrijfsleven maakt zich grote zorgen. Een lobbyist in Brussel heeft het over „de negatieve isolatie” van Nederland.

Het verbaast Korteweg wél dat Schouten, twee dagen na die uitspraken, haar verzoek toch heeft doorgezet. „Je vraagt je af wat de Europese communicatiestrategie van het kabinet is.”