Covid-19 is een symptoom van een verbrokkelende wereld

Economische hulpmaatregelen Trekken de belangrijkste landen van de wereld nu samen op tegen corona? Dat lijkt alleen maar zo. Het is, en blijft, ieder voor zich.

Illustratie Pepijn Barnard

Van sommige economische grafieken kun je spontaan buikpijn krijgen. Deze week kwam het Amerikaanse ministerie van Arbeid met de meest recente aanvraag voor werkloosheidsuitkeringen. De grafiek sprong ineens met 1.000 procent omhoog. In plaats van 350.000 aanvragen voor uitkeringen, waren dat er ineens 3,3 miljoen. Dat is vijf keer meer dan het vorige record, de crisis van begin jaren tachtig.

Het Amerikaanse werkloosheidscijfer is maar een van de vele alarmbellen die deze week klonken over de impact van het coronavirus op de mondiale economie. Directeur-generaal Roberto Azevêdo van wereldhandelsorganisatie WTO zei halverwege de week te verwachten dat de klap van corona groter zal zijn dan die van de financiële crisis van 2008. Maandag waarschuwde het Internationaal Monetair Fonds (IMF) al voor een „recessie die minstens zo erg is als tijdens de wereldwijde financiële crisis van 2008, of erger”.

ABN Amro publiceerde vrijdagochtend een analyse over de Nederlandse economie waaruit bleek dat geen enkele sector ontkomt aan de coronacrisis. Hoofdeconoom Sandra Phlippen van ABN Amro zegt in een podcast van de bank dat de vergelijking met de financiële crisis van 2008, die nu veel gemaakt wordt, niet opgaat. „Het grootste deel van de economische crisis wordt veroorzaakt door de overheid die probeert het virus in te dammen. Dus in plaats van dat je het een recessie noemt, kun je het ook een investering in onze overlevingskansen noemen. De overheid probeert ons als soort te laten overleven. En om dat te bereiken, wordt de economie nu even stilgezet”, zegt Phlippen.

Zakenbank Goldman Sachs voegde zich bij het rijtje doemdenkers. Corona heeft de wereldeconomie in een recessie van historische omvang gestort, schreef de bank deze week. Het virus verspreidt zich verder, wereldwijd stort de economische bedrijvigheid in, krimpt de markt in en reageren beleidsmakers om diepte en duur van de dip te beperken.

En dan was er nog het Centraal Planbureau, dat donderdag vier scenario’s presenteerde voor hoe corona de Nederlandse economie kan beïnvloeden. De smaken verschilden van kort en heftig tot lang en uiterst pijnlijk, met in dat laatste geval krimpcijfers tot ongeveer 10 procent van het bbp en oplopende werkloosheid en staatsschuld.

Economisch besmettingsgevaar

De grootste zorg van al die onheilsprofeten lijkt te zijn hoe beleidsmakers omgaan met deze uiterst zeldzame combinatie van een mondiale vraag- én aanbodschok. Hoe voorkomen zij dat de schok die corona in een aantal sectoren veroorzaakt – transport, horeca, toerisme – zich als een olievlek uitbreidt over de hele economie? Als dat gebeurt, komt uiteindelijk ook de financiële sector in problemen. Want als die onderuitgaat, komt er bovenop de coronarecessie nog een nieuwe kredietcrisis. De schade daarvan is nu door niemand te overzien.

Tot nu toe spelen banken juist een ondersteunende rol, door sectoren die zwaar getroffen worden te helpen. Zo geven zij bedrijven uitstel van rentebetaling of aflossingen en zijn ze coulant voor zzp’ers die (tijdelijk) hun hypotheek niet kunnen betalen.

De noodzaak om Covid-19 niet alleen medisch, maar ook economisch te bestrijden, lijkt doorgedrongen tot alle regeringen van getroffen landen – dat zijn er inmiddels 176, volgens de Johns Hopkins University die de verspreiding volgt. Overal lanceren landen steunpakketten om burgers inkomensondersteuning te bieden en bedrijven te helpen via lastenverlichting of uitstel van belastingbetaling. Ook sluizen ze extra geld naar de zorg om te zorgen dat die kan blijven draaien.

Een kleine greep: in de VS stemden Democraten en Republikeinen deze week na veel politiek gebakkelei (er komen per slot van rekening ook gewoon verkiezingen aan in november) in met een steunpakket van 2 biljoen dollar – een tiende van de Amerikaanse economie. Het geld gaat rechtstreeks naar burgers, naar kleine bedrijven en naar multinationals. Ook de luchtvaart krijgt steun.

Het is niet uitgesloten dat maatregelen in het ene land slecht uitpakken voor het andere land

In Europa worstelden regeringsleiders zich donderdag door een virtuele variant van een Brusselse spoedtop heen om uiteindelijk overeenstemming te bereiken over een steunpakket van 410 miljard euro. Over de precieze voorwaarden voor de noodleningen wordt nog gesteggeld, de ministers van Financiën hebben zichzelf twee weken de tijd gegeven om die definitief vast te stellen. Dat is in deze coronacrisis een eeuwigheid. Ter illustratie: twee weken geleden telde Nederland 5 coronadoden, vrijdagmiddag zijn dat er 546.

Ook in individuele Europese landen komt de hulp op stoom. Duitsland zette een miljardenpakket klaar om de economie te steunen, en slechtte daarbij zelfs het in zijn grondwet verankerde taboe dat het land geen schulden mag maken. Ook in Nederland trok het kabinet de portemonnee. Een mix van belastingvoordelen, subsidies en gerichte inkomenssteun voor iedereen die het maar nodig denkt te hebben. Alles te betalen uit de diepe zakken van Wopke Hoekstra, ofwel: de oplopende staatsschuld.

Illustratie Pepijn Barnard

Spelende peuters

Zo lijkt de hele wereld eendrachtig de strijd met de economische impact van het virus te zijn aangegaan. Maar schijn bedriegt. Veel maatregelen hebben een sterk nationale inslag, en het is niet uitgesloten dat maatregelen in het ene land slecht uitpakken voor het andere land. Paul Donovan, hoofdeconoom van de Zwitserse bank UBS bestempelde de tot nu toegenomen overheidsmaatregelen deze week als „antidepressiva”: je voelt je wat beter, maar de oorzaak van je probleem is niet weg. Daar komt bij dat de focus nu vooral ligt op wat westerse (lees: rijke) landen doen aan crisisbestrijding, terwijl de echte ramp zich waarschijnlijk in de armere delen van de wereld zal voltrekken.

Wat dat betreft, heeft de getoonde ‘daadkracht’ meer weg van een stel peuters dat met elkaar in dezelfde zandbak aan het wroeten is, maar zonder met elkaar te spelen. Allemaal met hun eigen vormpjes, allemaal zandtaartjes bakken en allemaal vechten om hetzelfde schepje. Het ziet er van een afstandje gezellig en harmonieus uit, maar het leidt de facto tot niets dan los zand.

Die nationale invalshoek in de bestrijding brengt grote risico’s met zich mee, zeggen economen van verschillende instituten eensluidend. Hoe minder coördinatie, des te groter de kans dat de recessie langer duurt, dieper wordt en meer mensen raakt.

Bij gebrek aan gecoördineerd overheidsoptreden zijn het tot nu toe vooral de centrale banken die in actie komen. Ook hier sneuvelen taboes. Zo is de Federal Reserve deze maandag begonnen met ongelimiteerd opkopen van bedrijfsleningen en heeft de Europese Centrale Bank (ECB) het principe losgelaten dat ze eurolanden evenredig steunt met de opkoop van staatsobligaties. In plaats daarvan wordt 750 miljard euro zo besteed dat probleemlanden er meer door geholpen worden. Dat de ECB en níét de Europese Unie die invalshoek nu kiest, is veelzeggend voor de politieke onwil bij een aantal regeringen om de crisis gezamenlijk te bestrijden.

Internationale coördinatie

Is er dan geen mondiaal overleg over de aanpak van de crisis? Formeel wel. Afgelopen week kwam de G20, de groep van twintig belangrijkste industrielanden, virtueel bijeen. In de vorige crisis was de G20 een van de belangrijkste platformen waar afspraken tot stand kwamen om de wereldeconomie te steunen.

Probleem nu is alleen dat bij toeval, door roulerend voorzitterschap, uitgerekend Saoedie-Arabië de rol van voorzitter heeft. En je zou het bijna vergeten, maar de aftrap voor de grootste beursdaling in decennia, drie weken geleden, werd gegeven door de Saoedische kroonprins Mohamad bin Salman. Die besloot de olieproductie op te voeren om zijn politieke verschil van mening met Vladimir Poetin uit te vechten.

Het is spijtig om te constateren, maar van internationale coördinatie en samenwerking is momenteel nauwelijks sprake. Donderdag sloot de G20 af met het bericht dat er voor 5.000 miljard dollar aan programma’s is. Dat is inderdaad zo als alles zo’n beetje wordt opgeteld. Maar het veinst vooralsnog een gezamenlijk offensief dat er helemaal niet is.

Als het virus zich in Afrika nestelt, vloeit het straks vanzelf terug naar de landen die het dachten te hebben uitgeroeid

Bovendien wordt een groot deel van de wereld vergeten. Landen in Afrika hebben de gezondheidszorg niet om een epidemie op te vangen, noch de mogelijkheid om veel voorzorgsmaatregelen te nemen. Wat heb je aan het voorschrift om meermalen per dag de handen te wassen, zo schreef de Ethiopische premier Abiy Ahmed woensdag in de Financial Times, als de meeste mensen niet eens toegang hebben tot schoon water?

Niet alleen in het Westen zijn lockdowns lastig, ook in agrarische samenlevingen. Generaties leven dicht op elkaar. Mensen moeten gewassen zaaien, oogsten binnenhalen. De nationale luchtvaartmaatschappijen zijn een essentiële bron van inkomsten, maar hun vliegtuigen staan grotendeels aan de grond – waardoor de middelen om dure medicijnen en apparatuur te importeren aan het verdampen zijn.

Hulp van rijke landen is óók zelfbehoud, zei Ahmed, die vorig jaar de Nobelprijs voor de Vrede won. Als het virus zich in Afrika weet te nestelen, vloeit het straks vanzelf weer terug naar de landen die het dachten te hebben uitgeroeid.

Hulp aan de zwaksten

De Wereldbank is intussen bezig met een eerste pakket van 14 miljard dollar aan steun. Dat lijkt veel, maar het is 0,7 procent van wat de Verenigde Staten bijvoorbeeld voor zichzelf hebben uitgetrokken. Het valt te verwachten dat in de aanloop naar de Voorjaarsvergadering van het internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank, over drie weken, grotere initiatieven komen. Die zullen dan per videoconferentie moeten worden uitonderhandeld. Want ook de Voorjaarsvergadering, die normaal in Washington zorgt voor een jamboree van iedereen die wat voorstelt in de internationale economie en financiën, is dit jaar virtueel.

IMF-directeur Kristalina Georgieva wees tijdens de G20 van donderdag op de noodzaak om schulden te verlichten voor ontwikkelingslanden en sommige opkomende markten. Dat kan óók al lastig worden. Anderhalf decennium geleden werden schulden voor de allerarmste landen eveneens geschrapt, maar het heeft er alle schijn van dat die landen in de tussentijd weer volgestopt zijn met schulden door het opkomende China. Volgens econoom Carmen Reinhart is de schuld van ontwikkelingslanden aan China gestegen van 1 procent van hun bbp in 2005 tot 15 procent nu. En de helft van alle schulden duikt niet eens op in de officiële statistiek – volgens Reinhart 200 miljard dollar.

Moeten westerse landen dan meehelpen die schulden aan China te verlichten? Het IMF heeft, voor allerlei vormen van financiële assistentie en overbrugging, een oorlogskas van zo’n 1.000 miljard dollar. Maar die zal niet zonder slag of stoot kunnen worden ingezet.

Solidariteitstekort

Zo legt de coronacrisis een solidariteitstekort bloot. Dat geldt op dit moment ook binnen de westerse blokken zelf. In het gepolariseerde Amerika hebben Democratische bolwerken als New York, Chicago en Californië moeite om hulp los te krijgen van de door Republikeinen gedomineerde federale overheid. En in Europa dreigt de crisis de breuklijnen in de eurozone weer open te rijten.

De moeizame onderhandelingen over steun aan met name Italië van de afgelopen week onderstrepen dat. De stellingen ogen vertrouwd: het Zuiden doet een beroep op de solidariteit die er in omstandigheden als deze zou moeten zijn. Het Noorden leest als antwoord nogmaals voor uit het sprookje van de krekel en de mier.

Dus: niet de resterende 410 miljard euro uit het Europees Stabiliteitsmachanisme (ESM) uitgeven als daar geen voorwaarden bij worden gesteld. Geen gemeenschappelijke leningen (eurobonds), óók niet als die eenmalig voor deze gelegenheid zouden zijn (coronabonds).

Als de crisis voorbij is, zal zowel in de VS als in de EU de rekening moeten worden opgemaakt van zoveel wederzijdse onwil in eigen gebied.

Daar komt de helikopter

Zoals wel vaker sinds de Lehmancrisis zal ook ditmaal de schade en de steun vermoedelijk worden betaald door de instanties waar het geld het makkelijkst te halen lijkt: de centrale banken. Een onorthodoxe crisis vergt een onorthodox antwoord.

De Europese Centrale Bank neigt er inmiddels naar haar zegen te geven aan coronabonds, naast die 750 miljard voor het extra opkopen van leningen. Ook de Nederlandse centrale bankier Klaas Knot pleit nu, anders dan de Nederlandse regering, voor gezamenlijke Europese financiering.

Maar uiteindelijk komt, als de crisis maar lang genoeg duurt en diep genoeg wordt, directe betrokkenheid van de centrale banken in zicht. Dan lenen overheden niet eerst op de kapitaalmarkt en verkopen die leningen dan door aan de centrale bank. Die tussenstap wordt overgeslagen: de centrale bank leent zelf direct op de kapitaalmarkt. Nog onorthodoxer: de centrale bank stort rechtstreeks geld op de rekening van huishoudens. Het wordt, als met een helikopter, uitgestort over het land.

Oud-ECB-topman Mario Draghi regeerde deze week over zijn professionele graf heen door te stellen dat de schade van de crisis uiteindelijk op de overheidsbalans terechtkomt. Het is te verwachten dat hij daarna via monetaire financiering op de balans van de centrale bank belandt.

Dergelijk helikoptergeld is een absoluut taboe. Maar dat waren negatieve rentes ook – tot ze er waren. Dat was monetaire financiering ook – maar wat is dan het opkopen van een staatslening die voor altijd op de balans van de centrale bank blijft staan? Het loopt als een eend, het kwaakt als een eend. En het is alweer bijna tien jaar staande praktijk.

Zo kan de coronacrisis leiden tot onverwachte en ongebruikelijke maatregelen. Maar in wezen was het taboe op al dit soort ingrepen er door de nasleep van de financiële crisis al lang af. Dat geldt ook voor het gebrek aan bestuurlijke samenhang en solidariteit in de wereldeconomie. In die zin is Covid-19 niet alleen een ziekte. Het is ook een symptoom, van een verbrokkelende wereld.

Lees ook het vragenstuk over de coronarecessie