Recensie

Recensie Boeken

De wereldgeschiedenis op zijn kop: wat als de Inca’s Europa hadden veroverd?

Laurent Binet In zijn nieuwe roman zet de Franse bestsellerauteur de geschiedenis op zijn kop. Het levert een fantastische reis op door het Europa van de eerste helft van de 16de eeuw.

Illustratie Paul van der Steen

Christoffel Columbus slijt zijn laatste dagen als een berooid man op Cuba. ‘Ik loop naakt, als een zwerfhond, bijna blind, zonder dat iemand nog aandacht aan me besteedt’, schrijft hij in zijn dagboek. Tenminste, in de versie die de Franse schrijver Laurent Binet van dat dagboek maakte. Eenzaam is Columbus daarin ook op het einde van zijn leven, al zijn bemanningsleden zijn dood. ‘Ik weet niet waarom de Heer mijn ellendige bestaan nog rekt’, verzucht hij.

Laurent Binet (1972), die wereldwijd doorbrak met zijn debuut HhhH (Himmlers hersens heten Heydrich) laat zich graag inspireren door de geschiedenis. In zijn nieuwe boek, Beschavingen, zet hij de wereldgeschiedenis zelfs volledig op zijn kop: wat als de Spaanse conquistadores hadden gefaald in hun missie de Nieuwe Wereld te veroveren? En stel dat, in plaats daarvan, de Inca’s Europa hadden veroverd? Kortom: Wat als Europa de Nieuwe Wereld was?

Het debuut van Binet had een bijzondere vorm, doordat hij zichzelf veelvuldig opvoerde als schrijver. Hij bleef dicht bij de werkelijkheid, hoewel hij zich ook wel wat vrijheden veroorloofde. In zijn tweede roman De zevende functie van taal, dat zich afspeelt in de wereld van Franse filosofen rond 1980, fantaseerde hij er zodanig op los dat het verhaal soms leek te ontaarden in een klucht.

Lissabon

Binets derde roman, Beschavingen, is een stuk rustiger van opbouw en toon, en daardoor juist overtuigender. Al vraagt het thema natuurlijk om een flinke dosis fantasie.

Beschavingen leest inderdaad als een fantastische reis door Europa in de eerste helft van de 16de eeuw. Binet laat de Inca-koning Atawalpa in het jaar 1531 voet aan wal zetten in Lissabon. Hij is op de vlucht. Na het overlijden van zijn vader heeft Atawalpa het gevecht om de Inca-troon verloren van zijn halfbroer Waskar. (Voor wie wat minder bekend is met de geschiedenis van de Inca’s: Atawalpa en Waskar bestonden echt en vochten inderdaad om de macht.)

Atawalpa begint zijn reis op Cuba, waar nog twee van de drie schepen van Columbus liggen. Zijn timmerlieden bouwen er een – grotere – derde bij. Na de oversteek naar Europa maken ze eerst een rondreis door het Iberisch schiereiland.

In Toledo zien ze hoe ketters op de brandstapel belanden. Een verteller, die niet nadrukkelijk aanwezig is maar duidelijk uit het gevolg van Atawalpa komt, schrijft: ‘Mensenoffers waren [de Inca’s] niet vreemd. Toch weten we dat Atawalpa, ook al wilde hij niets laten blijken, geschokt was bij het zien van de kronkelende, brandende lichamen en het horen van de kreten van de gefolterden.’

Nazi-president

Het kan niet anders of Binet heeft plezier gehad tijdens het schrijven van zijn alternatieve geschiedenis, plezier dat bij tijd en wijle bijna van de pagina’s spat. Maar hij houdt het aantal grappen beperkt. Geestelijken worden wel steevast aangeduid als ‘kaalkoppen’, wijn als ‘donker brouwsel’, en Jezus Christus is ‘de vastgespijkerde god’.

Een schrijver die zich waagt aan het what if-genre speelt natuurlijk gevaarlijk spel: als hij zijn fantasie al te zeer op hol laat slaan dan verliest hij de lezer. Maar als hij slaagt, zoals Philip Roth in Het complot tegen Amerika, dan houdt hij zijn lezer een spiegel voor. In dat boek wint een door de nazi’s gecharmeerde luchtvaartheld Charles Lindbergh de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 1940, waarna invoelbaar wordt hoe anti-Joodse maatregelen stap voor stap draagvlak kunnen krijgen in een samenleving.

Opvolger Karel V

Binet zet de lezer ook aan het denken. Want wie van buiten kijkt naar de christelijke godsdienst van de Europeanen, en naar de interpretatieverschillen die hen bezighouden, kan natuurlijk niet anders dan zich verbazen. Het ontgaat de Inca’s ten enenmale waarover die Luther zich nu zo druk maakt. En: ‘Waarom de mensen een vrije wil gegeven, als het hen in staat stelt het kwade te doen?’ Nee, dan de Zon, die de Inca’s aanbidden: ‘De Zon is niet jaloers, hij kiest zijn volk niet, hij redt niet een minderheid van mensen om de anderen in duisternis achter te laten, hij breidt zijn weldoende licht uit over alle mensen van de aarde.’

Natuurlijk is het een tikje onwaarschijnlijk dat een handjevol Inca’s hun macht uiteindelijk weten uit te breiden over het hele continent, zodat Atawalpa zich tot keizer kan laten tronen als opvolger van Karel V. Maar de truc waarmee hij zijn opmars begint is niet eens zo vergezocht. Hij gaat niet het gevecht aan met een numeriek oppermachtig leger, maar voert een verrassingsaanval uit waarbij Karel V gevangen wordt genomen. Dat leidt tot verwarring waar hij handig gebruik van maakt. Laat dat nu ook de strategie zijn geweest waarvan de Spanjaard Pizarro zich in 1532 bediende aan de andere kant van de oceaan toen hij de echte Atawalpa gevangen nam.

Machiavelli

De Atawalpa van Binet laat zich graag voorlezen uit ‘een politieke verhandeling die net was aangekomen uit een land genaamd Florence, en waarvan de jonge Atawalpa in zijn atavistische wijsheid aanvoelde dat hij er in de toekomst enig nut van kon hebben’. Inderdaad, het betreft De heerser van Machiavelli.

Als je de namen achter elkaar zet van alle beroemdheden die in Beschavingen voorbij komen (Luther, Erasmus, More, Cervantes, El Greco, Titiaan, Montaigne, Michelangelo – die een zonnetempel maakt in Córdoba) dan klinkt het toch als een klucht. Dat is het niet. En als je bereid bent je over te geven en een beetje mee te fantaseren met Binet, dan wordt je door hem een heerlijk, vlot geschreven verhaal voorgeschoteld.