Uitstel kan, maar ook dat is eindig

Ziekenhuizen Door het coronavirus is er minder ruimte voor 'normale' zorg. Artsen stellen uit, maar hoelang kan dat?

Operatie aan tumor in Catharina Ziekenhuis in Eindhoven, vóór de coronacrisis. Nu moeten er sommige chemokuren worden overgeslagen.
Operatie aan tumor in Catharina Ziekenhuis in Eindhoven, vóór de coronacrisis. Nu moeten er sommige chemokuren worden overgeslagen. Foto Koen Verheijden / HH

Artsen vrezen dat er een ‘stuwmeer’ aan patiënten ontstaat. Ziekenhuizen bellen een groot deel van de geplande operaties af. Zo hebben ze genoeg personeel, bedden en materiaal voor coronapatiënten en kunnen ze kwetsbare mensen uit het ziekenhuis houden. Maar kunnen artsen en verpleegkundigen – over een paar maanden misschien wel uitgeput door de crisis – de extra hoeveelheid zorg straks aan? En wat zijn de risico’s van het uitstellen van zoveel operaties?

Het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg heeft een vuistregel in het leven geroepen voor niet acute zorg. Er wordt gerekend met een grens van vier weken. „Wij kijken per geval: heeft deze aandoening consequenties als we niet binnen vier weken ingrijpen?” zegt Bart Berden, bestuursvoorzitter. „Zo nee: dan stellen we het uit. Een rughernia doen we niet, een gebroken been wel.”

Andere ziekenhuizen hanteren een vergelijkbare aanpak. Moet het nú, of is het te rekken? Een geplande keizersnede? Doen. Beeldonderzoek vanwege een knobbeltje in de borst? Gaat ook door. Een nieuwe knie? Niet.

Bij veel kankerpatiënten wordt een kuur chemotherapie en immuuntherapie overgeslagen, vooral om patiënten te beschermen tegen besmettingsgevaar. Om die reden worden ook de meeste niertransplantaties uitgesteld: afweeronderdrukkende medicatie die patiënten na de operatie krijgen, maakt ze kwetsbaar. „Vooralsnog gaan acute transplantaties, bijvoorbeeld bij lever- of hartfalen, gewoon door”, zegt Yvette Hoogerwerf van de Nederlandse Transplantatie Stichting. „En na overlijden worden organen nu niet weggegooid als ze anders zouden worden getransplanteerd, die operaties gaan ook nog door. Om dat vol te houden, is het natuurlijk wel belangrijk dat er genoeg intensivecarebedden beschikbaar blijven.”

Extra kwetsbaar

Anne-Marie Dingemans, longarts bij het Erasmus MC, liep afgelopen weken met collega’s een lijst met alle longkankerpatiënten van het ziekenhuis na. Vooral mensen die zogenoemde ‘onderhouds-chemo’ krijgen kunnen „best een kuur overslaan”, zegt Dingemans. „Het gaat om mensen die al langere tijd chemo krijgen, een keer overslaan doen we bij hen soms ook als ze op vakantie gaan. We proberen de behandelingen waarvan we denken, dit is echt belangrijk, mensen hebben hierdoor echt een grotere kans op genezing, zo veel mogelijk door te laten gaan.”

Consulten gaan ook door, maar dan telefonisch. Net als multidisciplinaire overleggen, waarin de behandelvoorstellen van patiënten besproken worden. Voor Dingemans speelt bij de afwegingen vooralsnog geen gebrek aan personeel of materiaal: ze wil haar patiënten zo min mogelijk blootstellen aan het ziekenhuis. Dat is toch een mogelijke besmettingshaard van het coronavirus. „Veel van onze behandelingen onderdrukken het immuunsysteem”, zegt Dingemans. „Of onze patiënten daardoor gevoeliger zijn om het coronavirus te krijgen weten we nog niet. Maar we denken, door gesprekken met collega-artsen in Italië, dat ze ernstiger ziek kunnen worden van het virus. Patiënten die niet nú in een ziekenhuis hoeven zijn, wil ik het liefst niet zien.”

Onderhoudskuren zijn om de drie à vier weken. Wat is het plan voor over drie weken, bij de eerstvolgende kuur? „Dat moeten we gaandeweg bespreken en weer per geval bekijken”, zegt Dingemans.

Het Antoni van Leeuwenhoek in Amsterdam, dat uitsluitend kankerpatiënten behandelt, probeert het ziekenhuis zo veel mogelijk coronavrij te houden. Als in het ziekenhuis een patiënt positief test op het coronavirus, wordt een plek gezocht in een ander ziekenhuis. Tegelijk neemt het Antoni van Leeuwenhoek sommige kankerpatiënten over van andere ziekenhuizen.

Als artsen te lang uitstellen kan niet-spoed na een tijd toch spoed worden

Om het risico op een ernstige coronabesmetting toch zo klein mogelijk te houden, worden veel chemokuren uitgesteld. „Daar waar het kan”, zegt John Haanen, internist-oncoloog van het ziekenhuis. „Bijvoorbeeld bij de nabehandeling als er net geopereerd is en er geen uitzaaiingen zijn. We kijken dan of we het over een bepaalde periode, een maand, misschien zes weken, kunnen tillen.”

Hoelang wil hij dat beleid vasthouden? „Daar voeren we gesprekken over”, zegt Haanen, „Zolang uitstellen veilig is en tot we zien dat landelijk het aantal nieuwe infecties met het coronavirus begint af te nemen.”

„Ziekenhuizen moeten samen goed kijken naar de gevolgen van uitstel van zoveel zorg”, zegt Gert van Enk, van de Sint Maartenskliniek. Hij is lid van de raad van bestuur van het Gelderse ziekenhuis, dat gespecialiseerd is in reuma, orthopedie en revalidatie. „Wij vervangen bijvoorbeeld heupen. Je kan zeggen: wat is er daarbij nou erg aan om een paar weken wachten? Maar slijtage gaat almaar door, er is risico dat schade ontstaat en de operatie ingewikkelder wordt. Niet elke heupoperatie kan maanden wachten.”

Niet-spoed wordt spoed

Van Enk wijst erop dat niet-spoed na een tijd toch spoed kan worden, als artsen te lang wachten. „Mensen hebben niet voor niets een afspraak in het ziekenhuis.

Dat risico ziet ook Joan Meeder, inkomend voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie. Sommige hartoperaties zijn ook uitgesteld, bijvoorbeeld bij niet-levensbedreigende aortaklepvernauwingen. „Pacemakers geven aan wanneer de batterij op z’n eind begint te lopen”, zegt Meeder. „dus daarvan weet je, dat kan je niet klakkeloos uitstellen. Of als mensen last hebben van aderverkalking, een langzaam maar progressief proces. Dan moet je ook niet een jaar wachten met behandelen.”

Ook Diabetesvereniging Nederland vreest voor gevolgen van uitstel. „Onze patiënten zien elke drie maanden of half jaar een arts”, zegt woordvoerder Angela de Rooij. „Die consulten zijn allemaal afgezegd. We hebben daar begrip voor, maar weten ook dat de huidige situatie meer stress en minder lichaamsbeweging betekent voor onze patiënten en dat kan tot slechtere bloedglucosewaarden leiden. Een deel is niet goed in zelfmanagement. Wij maken ons zorgen over die groep.”

Langetermijnplan

Artsen en bestuurders zijn onder de indruk van hoe begripvol patiënten tot nu toe reageren op afzeggingen. „Bewonderenswaardig”, zegt Mark van den Houdenhoven, directeur van de Sint Maartenskliniek. „Maar over een paar maanden zeggen veel mensen: we hebben nu zes maanden gewacht, nu kun je de zorg niet meer uitstellen. Dokters en verpleegkundigen zijn dan net herstellende als die patiënten terecht weer aan de deur kloppen. Dat zal een zware opgave worden voor iedereen.”

Het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis werkt langzaam toe naar een langetermijnplan. „Wij hebben nu een soort van operationele werkhypothese”, zegt directeur Bart Berden, „dat deze crisis nog twee maanden gaat duren.” Tijdens de inhaalslag wordt het volgens Berden een kwestie van „prioriteiten stellen”. „Tegen die tijd hebben we roofbouw op ons personeel gepleegd”, zegt Berden. „Niet alleen qua uren: de zorg aan coronapatiënten is heel erg zwaar. Elke dienst hebben we psychologen beschikbaar om hen erdoorheen te helpen. Zo voorkomen we hopelijk ook dat ze straks heel veel hersteltijd nodig hebben.”

In het Wilhelmina Ziekenhuis Assen wordt een lijst gemaakt van operaties die – ondanks dat ze door corona zijn afgezegd – toch nog op een relatief korte termijn moeten plaatsvinden. „Patiënten met bijvoorbeeld een grote tumor, patiënten die een operatie moeten krijgen aan de bloedvaten”, zegt bestuurslid Suzanne Kruizinga. „Die gaan we zo snel mogelijk inplannen.”

Als de ergste storm rond het virus is gaan liggen, wil het ziekenhuis lessen trekken uit deze maanden. „We zeggen al: we gaan niet verder zoals we gestopt zijn”, zegt Kruizinga. Om veel zorg te blijven leveren, stuurde het ziekenhuis in een paar dagen tijd zevenduizend sms’jes naar patiënten met de vraag of ze zich willen aansluiten bij het digitale platform BeterDichtbij. Daarmee houden artsen videoconsulten en kunnen ze op afstand de bloeddruk uitlezen. „Er is een enorm snelle opschaling geweest van digitale zorg. Dat willen we niet allemaal weggooien na corona.”