Regeringsleiders kijken elkaar alleen virtueel in de ogen

Geopolitiek De EU-top die vandaag zou zijn in Brussel, moet digitaal. Maar op afstand ontstaat nooit de dynamiek die er tijdens topontmoetingen wel is, weten experts. Kun je crises wel bezweren via videobellen?

Verschillende Europese regeringsleiders zijn in beeld tijdens een videoconferentie van de EU.
Verschillende Europese regeringsleiders zijn in beeld tijdens een videoconferentie van de EU. Foto Bart Maat/ANP

Fysieke vergaderingen, persoonlijke ontmoetingen en veelvuldig gereis: het is de smeerolie waarop de Europese Unie normaal gesproken draait. Hoe moet dat nu de corona-uitbraak dit onder grote druk zet?

De reguliere EU-top die deze donderdag zou plaatsvinden, is omgevormd tot een videoconferentie. Vanmiddag vergaderen alle regeringsleiders over de coronacrisis. Gevoeligste punt is de mogelijke inzet van het Europese noodfonds om de zwaarst getroffen lidstaten bij te staan. Maar hoe bereik je overeenstemming over explosieve kwesties als je elkaar alleen virtueel in de ogen kunt kijken?

Brussel worstelt met de huidige beperkingen. Omdat de reguliere vergaderingen van Europese ministers al wekenlang louter enkel telefonisch plaatsvinden, dreigde het Europese wetgevingsproces stil te vallen. Afgelopen week werd een noodwet aangenomen om besluiten makkelijker schriftelijk af te handelen

De ‘COVIDeo-conferences’, zoals een EU-diplomaat ze noemt, zijn volgens betrokkenen verre van ideaal. Ook politici lopen aan tegen de ‘natuurwetten’ van de videosoftware: op het moment dat het ertoe doet, valt óf het geluid óf het beeld weg. Vorige week hield de microfoon van een regeringsleider er mee op, net toen het zijn beurt was. Extra hindernis is dat deelnemers soms gebruik maken van een tolk, zoals de Bulgaarse premier Borisov. Een overleg tussen Europese transportministers liep vorige week uren uit, vanwege technische problemen met de live-vertaling.

Vuist op tafel

Storingen zijn niet het grootste probleem. Lastiger is dat op afstand nooit de dynamiek kan ontstaan die er bij een topontmoeting wel is. Internationale diplomatie gedijt bij fysieke ontmoetingen, smoezen op de gang en boos met je vuist op tafel slaan.

Persoonlijke ontmoetingen zijn voor diplomatie cruciaal, erkende de voormalige EU-buitenlandchef Catherine Ashton deze week in de The Wall Street Journal. „Soms voel je dat er iets verandert, als je langer met mensen samen bent. Of je kunt iemand apart nemen, omdat je een blik hebt zien veranderen die zomaar de start van een doorbraak kan zijn.”

De Franse president Emmanuel Macron heeft een videoconferentie in het presidentiële paleis in Parijs. Foto Michel Euler/Reuters

En: een video-overleg van meer dan drie uur houdt geen mens vol, terwijl de belangrijkste besluiten in Brussel vaak vallen na tientallen uren, of zelfs meerdere dagen bij elkaar zitten. De videoconferenties, zegt een diplomaat, komen vooral neer op het „om de beurt voorlezen van het eigen statement”. Een ander relativeert de verschillen overigens. „Tijdens een normale topontmoeting ontstaat ook echt geen cafédiscussie.”

Lastiger is het voeren van de vaak cruciale ‘bilaterale’ gesprekken in de marge. De huidige vergaderingen zijn minder effectief, vertelde de Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Linas Linkevicius vorige week aan journalisten. „Normaal klitten ministers in groepjes samen. Er gebeurt ontzettend veel buiten de officiële sessie om.” Nu zullen regeringsleiders en hun ambassadeurs donderdag tijdens de vergadering met anderen moeten overleggen via WhatsApp of sms.

VN-Veiligheidsraad via video

De Europese politiek is niet de enige plek waar de diplomatie zucht onder de huidige inperkingen. Afgelopen dinsdag vergaderde de VN-Veiligheidsraad voor het eerst in haar geschiedenis via video. Diplomaten toonden zich na afloop matig enthousiast. De vergadering moest meermaals stilgelegd worden omdat deelnemers worstelden met hun internetverbinding of stroomuitval. Een diplomaat noemde het tegen AFP een „technische ramp”. Lastig zijn ook de soms grote tijdverschillen. Bovendien blokkeert Rusland al dagen het overgaan op virtueel stemmen.

Toch zijn diplomaten in Brussel niet alleen negatief over de opmars van de videovergadering. Zo zegt iemand: „De gesprekken verlopen een stuk efficiënter. In de huidige crisis zie je dat mensen veel sneller tot de kern komen.” De Duitse Volker Perthes zei tegen het Duitse persbureau DPA te verwachten dat „no-nonse-politici” als Angela Merkel goed gedijen bij videodiplomatie. „Het type politicus dat weinig ensceneert, die zegt: laten we de koe bij de horens vatten.”

De coronabeperkingen kunnen flinke gevolgen hebben voor een reeks belangrijke conferenties en toppen later dit jaar. Deze week maakte de Amerikaanse president Trump al bekend dat de G7-bijeenkomst, die in juni in de VS zou plaatsvinden, een video-overleg wordt. Later staan ook nog een belangrijke EU-China-top, het 75-jarige jubilieum van de VN in september en een cruciale Klimaattop in november gepland.

Onvermijdelijk roept de coronacrisis zo ook vragen op over de noodzaak van al het diplomatieke gereis. Als vertegenwoordigers en politici er in slagen op afstand tot besluiten te komen, hoe verantwoord is het dan voortdurend in het vliegtuig te stappen? Zeker voor de klimaatdiplomatie is dat een gerechtvaardigde vraag, zeiden ngo’s deze week tegen Reuters.

Een specifiek geval ligt al onder vuur: de maandelijkse plenaire zitting van het Europees Parlement in Straatsburg. Deze week werd besloten in verband met het coronavirus tot en met september niet naar de Franse stad af te reizen. Dat zal zeker een langlopende discussie over de verhuisoperatie doen herleven. Een enkele diplomaat suggereerde de afgelopen week dat het aantal bezoekjes van nationale ministers aan Brussel in de toekomst minder kan.

De videodiplomatie zou de coronacrisis zomaar kunnen overleven.