Profiel

Het leiderschap van premier Conte krijgt rafelrandjes

Giuseppe Conte premier Italië Conte inspireert zich op Kennedy en Churchill, maar had hij niet ook naar Machiavelli moeten kijken? Het beeld van een bedachtzame leider die een duidelijke koers uitzet, begint te kantelen.

Premier Conte tijdens een persconferentie over het coronavirus, eerder deze week.
Premier Conte tijdens een persconferentie over het coronavirus, eerder deze week. Foto Filippo Attilli

Als profiel op Whatsapp, vertellen mensen die met hem chatten, heeft Giuseppe Conte een foto van John F. Kennedy met een citaat van hem: ‘Ieder resultaat begint met het besluit het te proberen.’ In interviews verwijst hij naar Churchills uitspraak over een „darkest hour” waar het land samen uit moet zien te komen.

In de sanitaire én politieke crisis door het coronavirus zoekt de 55-jarige premier van Italië inspiratie bij twee legendarische leiders, de Amerikaanse president van begin jaren zestig en de Britse leider in de Tweede Wereldoorlog. Hij is altijd kalm als hij op tv verschijnt, een enkele keer in overhemd, als het tussen vergaderingen door is, maar meestal in dasje en jasje.

In een land dat gewend is aan een kakafonie van stemmen was dat geruststellend. Conte straalde uit dat hij de regie naar zich toe had getrokken. Dat beeld veranderde nauwelijks door de soms zwalkende koers nadat de eerste Italiaanse coronapatiënt was ontdekt, op 20 februari. Italië moest epidemiologisch pionierswerk verrichten. De cijfers en andere informatie uit China lieten nog veel vragen over. Hoe enorm besmettelijk het virus was, was ook artsen niet meteen duidelijk.

Ongebonden ‘wegwijzer’

Wat hierbij hielp, is dat Conte geen partij vertegenwoordigt. De partijloze hoogleraar rechten was twee jaar geleden kandidaat-minister Bureaucratie van de Vijfsterrenbeweging, begonnen als anti-systeempartij. Hij werd de compromis-premier toen de Vijfsterren in mei 2018 een politiek ‘contract’ sloten met de rechts-nationalistische Lega van Matteo Salvini. En toen Salvini die coalitie vorige zomer opblies en de Vijfsterren met de centrum-linkse Democratische Partij (PD) verder gingen, bleef hij premier, opnieuw als compromis.

Die politieke ongebondenheid versterkte het beeld van iemand die, op basis van adviezen van wetenschappers, de weg wijst in een noodsituatie. Conte heeft „op zijn schouders een verantwoordelijkheid die geen enkele voorganger ooit heeft hoeven dragen”, twitterde minister Dario Franceschini van de PD. Nooit eerder zijn zulke vergaande beperkingen aan de bewegingsvrijheid ingesteld. Nooit eerder is de economische motor van het land deels stilgelegd.

Maar het beeld van een bedachtzame leider die, laverend tussen medische onzekerheden en mankementen in het politieke bestel, een duidelijke koers uitzet, is de afgelopen twee weken gaan rafelen. Zowel in de beeldvorming als inhoudelijk. Waarom wordt een essentieel besluit midden in de nacht aangekondigd? Waarom blijft er urenlang onzekerheid bestaan over wat een maatregel inhoudt?

Er zijn twee sleutelmomenten. Zaterdagnacht 7 maart. De media verspreiden ’s avonds een ontwerpbesluit waarin staat dat een groot deel van het noorden helemaal op slot gaat. In grote steden daar proberen mensen in paniek nog snel een nachttrein naar het zuiden te nemen. Pas tegen half drie ’s nachts maakt Conte, via Facebook, duidelijk wat er is besloten: niets op slot, wel beperkingen.

Dat in de dagen daarna de maatregelen worden uitgebreid naar het hele land en stap voor stap worden aangescherpt, schrijft Conte zelf toe aan voortschrijdend inzicht – andere Europese landen kunnen daar nu hun voordeel mee doen. Al schrijft de Huffington Post dat Conte beter te rade had kunnen gaan bij Machiavelli, die heeft geschreven dat de leider die een harde maatregel moet nemen, dat het beste snel en in één keer goed kan doen.

Lees ook deze reportage uit Rome: De straat op? Verklaring mee, plastic handschoenen aan

Een tweede sleutelmoment is afgelopen zaterdag. Rond half elf ’s avonds onderbreken journaals de lopende uitzending met het bericht dat Conte een belangrijke boodschap heeft. Het duurt daarna nog ruim drie kwartier voordat die komt, en de inhoud is onduidelijk. Alle „niet-essentiële’’ economische activiteit wordt gestaakt. Maar wat is essentieel, willen vakbonden en werkgevers meteen weten. Heel de zondag wordt er druk gelobbyd en pas aan het einde van de dag ligt er een lijst. De werkgevers zijn redelijk tevreden, de vakbonden niet, en de metaalarbeiders gaan woensdag in staking omdat ze vinden dat ze moeten doorwerken terwijl hun gezondheid in gevaar is.

Waarom niet, net als Macron, net als Rutte, een van te voren gekozen moment nemen om het volk toe te spreken? En waarom communiceren via filmpjes op Facebook en niet in eerste instantie via de staatsomroep?

15-dagelijkse verantwoording

Conte is een goed luisteraar. Dinsdag zocht hij, in een persconferentie aan het eind van de dag, een toegankelijker tijdstip. Woensdag legde hij verantwoording af in de Kamer van Afgevaardigden, waar volgens afspraak maar een deel van de Kamerleden aanwezig was, om afstand te kunnen bewaren. Een aantal prominente rechtse politici heeft de afgelopen dagen geprotesteerd dat, onder erkenning dat dit geen tijd is voor partijpolitiek, Conte te weinig met de politieke oppositie overlegt en in deze crisis per decreet regeert.

In een zakelijke en gedetailleerde toespraak van bijna een uur gaf Conte een overzicht van het hoe en waarom van de genomen maatregelen. Het zijn „verschrikkelijke dagen”, zei Conte, bleek en met wallen onder de ogen. Vlak voor zijn toespraak werd bekend dat er 683 nieuwe doden bij zijn gekomen, al lijkt de situatie in Lombardije, de zwaarste getroffen regio, te stabilieren.

Conte zegde toe dat het kabinet om de vijftien dagen verantwoording zal afleggen in het parlement. Zijn feitelijke en inhoudelijke overzicht was een volgens de eerste commentaren overtuigende poging de rafelrandjes rondom zijn leiderschap glad te strijken. „De geschiedenis, morgen, zal over ons oordelen”, zei Conte. „Er is een tijd voor alles. Maar nu is het tijd voor actie en voor een verantwoordelijkheid waarvoor niemand kan wegvluchten.”