Nieuwe gel maakt klodderschilderijen schoon

Restauratietechniek Een nieuwe gel biedt een oplossing voor restaurateurs van moderne schilderijen zonder vernis. Deze gel verwijdert stof, maar tast de verf niet aan.

Het schilderij Eyes in the Heat van Jackson Pollock is schoongemaakt met de nieuwe gel.
Het schilderij Eyes in the Heat van Jackson Pollock is schoongemaakt met de nieuwe gel. Beeld The Solomon R. Guggenheim Foundation/Peggy Guggenheim Collection

Restauratoren hebben het er druk mee: vuil en stof verwijderen dat zich in de loop der tijd op schilderijen verzameld heeft. Bij wat oudere, klassiek geschilderde werken zijn daar voldoende middeltjes voor, maar het reinigen van de dikke klodders verf op veel moderne werken – die bovendien ook vaak geen beschermende vernislaag hebben – is met conventionele schoonmaakmethoden moeilijk. Het vuil komt er niet goed af, of de verf zelf raakt aangetast.

Om dit probleem te verhelpen, maakten Italiaanse onderzoekers van de Universiteit van Florence en de Amerikaanse Peggy Guggenheim Collectie een reinigende gel voor moderne kunst, door twee soorten ether-achtige polymeren met elkaar te combineren. Het middel is al met succes toegepast op twee schilderijen van de Amerikaanse schilder Jackson Pollock. Het onderzoek stond vorige week in het blad PNAS.

Conventionele reinigingsgels maken vaak gebruik van verdunningsmiddelen, bijvoorbeeld methylbenzeen. Nadeel is dat deze stoffen kunnen reageren met de verf. Omdat veel moderne werken geen vernislaag hebben, kunnen die oplosmiddelen de verf beschadigen.

Polymeernetwerken

De nieuwe gel bestaat uit polyvinylalcohol (PVA), een sterk en buigzaam in water oplosbaar synthetisch soort polymeer (een groot molecuul dat is samengesteld uit zichzelf herhalende groepen van moleculen, ofwel monomeren). Door dit mengsel een aantal keer te bevriezen en weer te ontdooien, ontstaat er een sponsachtige structuur: de polymeren vormen een stevig geraamte en op de plekken waar tijdens het vriezen ijskristallen ontstonden, blijven poriën over.

Dit poriënnetwerk is de crux van het schoonmaakproces. Een restaurator kan de gel in een schoonmaakmiddel of etheroplossing dopen en dat op de verflaag aanbrengen. Het water verdampt door de poriën de gel uit. Ook water dicht aan het verfoppervlak zoekt zijn weg naar boven, trekt daarbij het stof mee de gel in en laat een schone verflaag achter.

De onderzoekers maakten twee soorten gel: een van één soort polymeer, en eentje met twee soorten waarvan het ene polymeer een lager moleculair gewicht heeft dan de ander. Omdat het lichtere polymeer tijdens het vriezen anders met water reageert dan het zwaardere polymeer, ontstaat een nog veel verfijnder netwerk met grotere poriën.

Vervuild met poeder

„Omdat de poriën van verschillende grote zijn, varieert ook steeds de druk in dat netwerk, wat zorgt voor een luchtstroom waardoor het vuil nog beter wordt opgepikt”, zegt Noushine Shahidzadeh, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam, die niet betrokken was bij dit onderzoek.

De gel werd als eerste getest op verf die hiervoor speciaal op doek was aangebracht. Met poeder van kaolien, een grondstof van porselein, ‘vervuilden’ de onderzoekers de verf. Die werd vervolgens gereinigd met de twee soorten polymeergels en een laag gellangom (een conventioneel reinigingsmiddel gemaakt van gefermenteerd zetmeel) .

Infraroodmetingen lieten zien dat er vrijwel geen stof meer op de verf zat op het vlak dat was behandeld met de gel van twee soorten polymeren. De gel met één soort polymeer liet meer vuil zitten, en op het vlak dat was behandeld met de gellangom was het stof nog met het blote oog te zien.

Eyes in the Heat

Als meesterproef pasten de onderzoekers de best reinigende gel toe op twee werken van de in 1956 overleden Amerikaanse expressionist Jackson Pollock. De schilderijen Two en Eyes in the Heat zijn „belangrijk in het oeuvre van Pollock, omdat ze de transitie van een relatief traditionele methode naar de revolutionaire dripping-techniek waarmee driedimensionale vlakken worden gemaakt”, zo schrijven de auteurs. „De gel heeft de werken schoongemaakt zonder dat de verf is aangetast, en optimaliseert het reinigingsproces.”

Toch is deze gel maar één onderdeel van het werk, zegt Shahidzadeh. „Deze gels vergemakkelijken inderdaad het schoonmaakwerk, maar je moet daarna de verf nog zeker twee keer na-reinigen.”