Hitchcock: meester op de vierkante meter

Achtergrond Met zijn klassieker ‘Rear Window’ betoonde Alfred Hitchcock zich een meester van de film op één locatie. Hij was maximaal creatief in een minimale ruimte. Dat geeft moed in een tijd van ‘sociale afstand’.

In Rear Window is hoofdpersoon Jeff (James Stewart) aan een rolstoel gekluisterd.
In Rear Window is hoofdpersoon Jeff (James Stewart) aan een rolstoel gekluisterd. Foto via John Kobal Foundation/Getty Images

Alfred Hitchcock kon met slechts één locatie de hele wereld laten zien. Hij was zeker niet de enige filmmaker die een fascinatie had voor de mogelijkheden en uitdagingen van een film die zich compleet afspeelt op één plek. Luis Buñuel maakte in zijn Mexicaanse periode het voortreffelijke El ángel exterminador (1962). Die film gaat over een gezelschap van welvarende burgers, dat tijdens een souper om mysterieuze redenen wekenlang niet meer in staat is om de eetkamer te verlaten. Met onmiskenbaar genoegen pelt Bunuel laag voor laag het vernis van beschaving en wellevendheid van zijn personages. Michael Haneke heeft in films als Der siebente Kontinent (1989) en Funny Games (1997) niet veel meer nodig dan de gemiddelde woning van een gemiddeld gezin voor zijn vlijmscherpe, ontregelende maatschappijkritiek.

Maar geen filmmaker heeft zich vaker – en met betere resultaten – gewaagd aan een film op één locatie dan Hitchcock. Hij is de meester van de sociale afstand en het isolement. Zijn eerste film die zich volledig op één en dezelfde plek afspeelt was Lifeboat (1944). Die film voltrekt zich op een reddingsloep vol drenkelingen, nadat een Amerikaans schip getroffen is door een Duitse torpedo. Lifeboat is zeker een knappe film, maar zelfs voor Hitchcock was het lastig om de dreiging van de woeste baren overtuigend na te bootsen in een studio.

Daarna volgde de psychologische thriller Rope (1948),die zich afspeelt in een woning in Manhattan. De film is beroemd omdat Rope ogenschijnlijk bestaat uit één lange take; een kunststukje dat Sam Mendes onlangs herhaalde in zijn oorlogsfilm 1917. Hitchcocks Dial M for Murder (1954) is eveneens vrijwel volledig gesitueerd in een appartement. Beide films waren gebaseerd op toneelstukken. Dat blijft ook wel aan de films af te zien, ze leunen sterk op dialogen.

Uiteindelijk bleken die films slechts de vingeroefeningen te zijn voor Hitchcocks meesterwerk op één en dezelfde plek. Hitchcock begon meteen na Dial M for Murder aan Rear Window. Dat was wéér een film die zich compleet afspeelt in een appartement, maar met Rear Window wist hij eindelijk elke indruk van een verfilmd toneelstuk te vermijden. Alle puzzelstukken vielen nu op hun plaats.

Wellicht om zichzelf nog wat extra uit te dagen koos Hitchcock ervoor om zich niet alleen te beperken tot één locatie; hij koos ook nog eens voor een hoofdpersoon die zich niet kan bewegen. Fotograaf L.B. Jeffries (‘Jeff’), gespeeld door James Stewart, zit in Rear Window al weken met zijn been in het gips. Hij verveelt zich stierlijk en vult zijn tijd met het bespieden van de overburen; eerst met een verrekijker, later pakt hij er een camera bij met een enorme telelens.

Achter elk raam speelt zich bij de buren een klein verhaal af. Jeff kan zijn buren wel zien, maar niet horen. Hitchcock kan zo de verhalen van de buren vertellen als korte zwijgende films; hij had zijn vak geleerd in het tijdperk van de zwijgende cinema.

‘Miss Lonelyhearts’, een dame van middelbare leeftijd, doet ’s avonds alsof ze dineert met een man, terwijl de stoel tegenover haar aan tafel in werkelijkheid leeg blijft. Een pasgetrouwd stel kan eindelijk hun liefde consumeren; af en toe verschijnt de man uitgeblust aan het raamkozijn. Een thuiswerkende Broadway-componist zoekt in zijn flat zwoegend naar inspiratie voor zijn volgende song. De hoogblonde danseres ‘Miss Torso’ doet halfnaakt haar oefeningen en wekt zo Jeffs speciale belangstelling.

Lees ook: Duik vanuit huis in de onuitputtelijke bron klassieke films

Achter een van de ramen speelt zich iets sinisters af. Jeff is ervan overtuigd dat de grauwe handelsreiziger recht tegenover hem, gespeeld door Raymond Burr, genoeg heeft gekregen van zijn bedlegerige vrouw. Hij heeft haar in de badkuip in mootjes gezaagd en afgevoerd in een hutkoffer. Dat zijn overbuurman schuldig is, staat al snel vast. De suspense van Rear Window komt van de vraag of iemand Jeff zal willen geloven.

Dan is er nog de romance. Jeff krijgt bezoek van Lisa Fremont, die verliefd op hem is en met hem wil trouwen. Maar Jeff voelt er niets voor om zijn vrijheid en zijn avontuurlijke bestaan als fotograaf op te geven. Lisa wordt gespeeld door Grace Kelly en Hitchcock filmde haar op haar allermooist. Hij besteedde ook eindeloos veel aandacht aan haar outfits in de film. Hitchcock liet zich inspireren door de verhouding tussen Ingrid Bergman en oorlogsfotograaf Robert Capa. Die relatie liep spaak omdat Capa inderdaad niet met Bergman wilde trouwen.

Pure cinema

Waar komt die fascinatie van Hitchcock voor films op één locatie vandaan? Dat was voor hem in de eerste plaats wellicht een puur technische uitdaging. Hitchcock dacht zijn leven lang na over het idee van ‘pure cinema’: de mogelijkheden om een verhaal te vertellen met louter visuele middelen, zoals alleen in een film mogelijk is met ‘motion pictures’; bewegende beelden.

Dan is het misschien contra-intuïtief om juist zo hardnekkig films te situren op één locatie. Dat brengt een film immers veel dichter bij een toneelstuk. Maar dat was voor Hitchcock juist de uitdaging. Zijn plezier bestond eruit om met de beperkingen van zo’n toneelmatige setting toch een echte film af te leveren met zijn camerabewegingen, close-ups en montage. Met Rear Window is hij daar wonderbaarlijk in geslaagd: hij is maximaal creatief in een minimale ruimte. Dat geeft de kijker moed in een tijd waarin onze bewegingsvrijheid zo sterk aan banden is gelegd.

Gluurder

De technische en formele uitdagingen zijn niet het hele verhaal. Door te kiezen voor een film op één locatie kon hij consequent het perspectief volgen van een personage dat hem na aan het hart lag: de voyeur. Jeff is een man die liever kijkt dan handelt. Hij is een gluurder en hij weet het. Wellicht valt daarin een weerspiegeling te zien van Hitchcocks eigen sensuele, voyeuristische blik op zijn actrices zoals Grace Kelly.

Het is al vaak opgemerkt dat Hitchcock met Jeff als gluurder eigenlijk de filmkijker zelf heeft afgebeeld. Achter elk raam speelt zich een kleine film af in steeds een ander genre: een thriller met de moordgeschiedenis; een tamelijk platte komedie met het pasgetrouwde, onverzadigbare stel; melodrama met het eenzame lot van ‘Miss Lonelyhearts’.

Hitchcock veroordeelt voyeurisme niet – we zijn allemaal een beetje zoals Jeff. Maar hij romantiseert de voyeur evenmin. „We zijn een natie van gluurders geworden”, moppert verpleegster Stella (Thelma Ritter). Zij heeft grote bedenkingen bij Jeffs obsessieve geloer. „Mensen zouden eens naar buiten moeten gaan en bij zichzelf naar binnen kijken.”

Met Rear Window heeft Hitchcock ook iets te zeggen over sociale afstand en vervreemding. Elk raam is haast letterlijk een frame waarachter zich een verhaal afspeelt. Maar die verhalen komen nooit samen. Iedereen leeft dicht op elkaar, maar ook ieder voor zich. De enige uitzondering is het dramatische moment waarop de moordenaar de nek heeft omgedraaid van een hondje.

De eigenaresse gilt vanaf de brandtrap de hele buurt bij elkaar, als ze haar dode hond vindt: „Wie van jullie heeft mijn hond gedood? Weten jullie wel wat het woord ‘buren’ betekent? Buren geven om elkaar. Buren kijken naar elkaar om. Maar jullie kan dat allemaal niks schelen.”

Hitchcock verlaat voor die ene scène Jeffs appartement en bestrijkt de hele ruimte met zijn camera. Daarna gaat iedereen weer terug in zijn eigen huis.