De gevangenis is een ideale petrischaal voor het virus

Gedetineerden Wereldwijd leidt het coronavirus tot onrust achter de tralies. Gevangenen vrezen het virus én muiten tegen maatregelen om het buiten te houden.

In de La Modelo-gevangenis van de Colombiaanse hoofdstad Bogotá vielen dit weekeinde 23 doden toen rellen uitbraken. Onvrede over het annuleren van bezoekuur uit coronavrees vormde waarschijnlijk de aanleiding voor het geweld.
In de La Modelo-gevangenis van de Colombiaanse hoofdstad Bogotá vielen dit weekeinde 23 doden toen rellen uitbraken. Onvrede over het annuleren van bezoekuur uit coronavrees vormde waarschijnlijk de aanleiding voor het geweld. Foto DANIEL MUNOZ / AFP

Met ruim twee keer zo veel gevangenisbritsen als ziekenhuisbedden was het onvermijdelijk dat het coronavirus ook in Amerikaanse cellen zou opduiken. De begin deze maand veroordeelde Harvey Weinstein liep het al op in Rikers Island, de beruchte, overvolle en smerige gevangenis van New York. En de oud-Hollywoodbaas is lang niet de enige: nog zeker twintig andere gedetineerden, twaalf cipiers en vijf gevangenisverplegers in deze brandhaard testten eind vorige week positief. Dat aantal zal bovendien snel stijgen, waarschuwde de Board of Corrections in een brandbrief.

Met de mondiale uitbraak van het coronavirus is wereldwijd ook onrust ontstaan in gevangenissen. Gedetineerden vrezen niet alleen besmetting, maar muiten ook tegen maatregelen om het virus buiten te houden, zoals het schrappen van bezoekuren en intrekken van verloven. Het leidde in meerdere landen tot dodelijke opstanden en uitbraken. Tegelijkertijd zijn gedetineerden in onder meer Texas, New York en India aan het werk gezet om desinfectiegel of mondkapjes te produceren.

Grijze gevangenissen

De New Yorkse brandbrief zet uiteen waarom gevangenissen een ideale petrischaal zijn voor het virus. „Door de aard van gevangenissen (lees: dichtbevolkte huisvesting en structurele barrières voor sociale onthouding, hygiëne en sanitair), zal het aantal patiënten dat gediagnosticeerd is met Covid-19 exponentieel toenemen. De beste aanpak [..] is om het aantal mensen dat leeft en werkt in gevangenissen snel te verlagen.”

Dat het coronavirus vooral oudere mensen ernstig ziek maakt, is reden voor extra alarm. Niet alleen vergrijst (net als de gewone bevolking) in veel westerse landen de gevangenispopulatie, ook wordt een mens sneller oud in detentie. Een onderzoek in Rikers wees twee jaar geleden uit dat gevangenen bij 55 jaar al als ‘bejaard’ gelden: ze zijn fysiek ouder dan hun werkelijke leeftijd rechtvaardigt. Bovengemiddeld vaak slikken ze medicijnen, hebben ze een hersenbeschadiging, kampen ze met drugsverslavingen of zijn ze sociaal zwak.

De huisarts van Rikers vergeleek de gevangenis in een hartenkreet op Twitter met een besmet „cruiseschip waar roekeloos alleen maar meer passagiers aan boord worden gelaten”. „Er komt een storm aan. [..] Aljeblieft laat zo veel mogelijk mensen vrij als kan.”

In de VS steeg het aantal gedetineerde 55-plussers tussen 1999 en 2016 met 280 procent, kaart burgerrechtenbeweging ACLU aan in een appèl aan de minister van Justitie. Hierin pleit ze voor vrijlatingen „uit compassie” of „medische noodzaak” voor ouderen en zieken in federale detentie.

In verscheidene niet-federale Amerikaanse gevangenissen gebeurt dit ook al. Het gaat dan vaak om mensen boven de 50 of 65 jaar, met medische klachten of met een relatief korte of ‘slechts’ administratieve straf. (De 67-jarige hartpatiënt Weinstein valt overigens in die eerste twee categorieën).

Niet iedereen komt zomaar vrij

Ook andere landen met (overbevolkte) cellen laten gevangenen vrij. Het zwaar getroffen Iran, bijvoorbeeld, stelde 85.000 mensen tijdelijk op vrije voeten. Onder hen zijn waarschijnlijk ook duizenden betogers die eind 2019 werden gearresteerd bij massale antiregeringsprotesten.

Turkije lijkt in deze zin minder coulant. Ook de regering-Erdogan wil de druk op gevangenissen verlichten met een collectieve amnestie, maar waarschijnlijk alleen voor drugsbaronnen en andere criminelen. Niet voor politieke gevangenen, vastgezette journalisten of zedendelinquenten.

In Iran is vrijgelaten gevangenen opgedragen zich begin april weer te melden. Zelfs in het onwaarschijnlijke geval dat de epidemie in het land dan al uitgewoed is, zou het virus zich via die terugkeerders juist verder kunnen verspreiden in de cel.

Gevangenissen juist strenger pogen af te sluiten, kent ook nadelen. In Brazilië bijvoorbeeld besloten instellingen met een halfopen detentieregime om toegezegde paasverloven in te trekken. Hierop braken vorige week in zeker vier centra onregelmatigheden uit en honderden gevangenen ontsnapten in de chaos.

In Colombia vielen in een van de grootste gevangenissen van het land afgelopen weekeind zeker 23 doden. Volgens de autoriteiten betrof dit een mislukte uitbraakpoging gevolgd door bendegeweld, maar mensenrechtenactivisten en advocaten spreken van een uit de hand gelopen protest tegen onvoldoende antivirusmaatregelen. Directe aanleiding voor de geweldsexplosie lijkt het besluit van de directie om uit coronavrees het zondagse bezoekuur te annuleren. De regering overweegt nu een amnestie voor risicogroepen, maar bijvoorbeeld niet voor zedendelinquenten – hoe oud ze ook zijn.

Lees ook dit artikel over de situatie in Nederlandse gevangenissen

Ontvlambaar

Dat gedetineerden rebelleren in veel landen is begrijpelijk. Zij weten uit eigen ervaring hoe tbc en hepatitis-C nu al vrijelijk door hun vaak overbevolkte cellenblokken circuleren. In veel gevangenissen moet men zelf betalen voor sanitaire basisproducten als water en zeep. Medische zorg is er geen prioriteit. Zo heeft van de bijna een kwart miljoen gevangenen in Brazilië een derde geen toegang tot een artsenpost. De situatie is, kortom, altijd al licht ontvlambaar – het coronavirus is slechts de ontsteking.

In Italië was het twee weken geleden al in 27 gevangenissen overal in het hele land chaos na het schrappen van bezoek en intrekken van verloven. In Modena eindigden gedetineerden tijdens een opstand hiertegen in de gevangenisapotheek. Daar slikten ze zoveel methadon, dat zes stierven aan een overdosis.