Meesterwerken zonder mens

Kunst kijkt naar meesterwerken waar de mensen uit zijn weggeretoucheerd. Alsof ze in quarantaine zijn.
Links: De annunciatie aan de heilige Anna van Giotto di Bondone. Rechts: La estancia de Ana (2012), Jose Manuel Ballester
Links: De annunciatie aan de heilige Anna van Giotto di Bondone. Rechts: La estancia de Ana (2012), Jose Manuel Ballester

Nooit geweten dat er zo weinig natuur is te bewonderen in Botticelli’s De geboorte van Venus (1483.) Het coronavirus maakt het zichtbaar. Of beter, dat doet de Spaanse kunstenaar José Manuel Ballester. Hij schildert al jaren meesterwerken zonder de hoofdpersonen. Sinds honderdduizenden verplicht thuis zitten door het coronavirus, duiken Ballesters werken plotseling overal op: de sociale media lopen ervan over. Want is dit eigenlijk geen quarantainekunst? Coronakunst? De hoofdpersonen zitten thuis, in quarantaine. Of zijn overleden.

Zoals Het laatste avondmaal van Leonardo da Vinci zonder Jezus of discipelen.

Ballesters werken vormen het schilderkundige antwoord op de duizenden foto’s die circuleren van doodstille pleinen en straten, ook op plekken die doorgaans zwart zien van de bezoekers.

Wat verder opvalt aan de quarantainevariant van Sandro Botticelli’s meesterwerk uit de Uffizi is hoe belachelijk groot de schelp eigenlijk is die de Italiaan gebruikte om daarin de godin elegant te laten balanceren, terwijl ze wordt voort geblazen door Zephyros en Aura, en klaar staat om kleding aan te nemen van de Hora van de lente. Ballester noemt zijn serie niet voor niets ‘Espacios Occultos’: verborgen plekken. Dingen worden zichtbaar die eerder niet opvielen.

De Tuin der Lusten van Jheronimus Bosch met en zonder (José Manuel Ballester, 2007) mensen

Beeld: Museo Nacional del Prado/ José manuel Ballester

Meesterwerken zonder mensen

De Spanjaard heeft in de afgelopen weken navolging gekregen van tientallen fotoshoppende thuiszitters. Vooral zijn landgenoten hebben er zin in. Onder hashtags als #YoMeQuedaEnCasa (ik blijf thuis) wemelt het van de meesterwerken zonder mensen. Populair zijn werken van René Magritte, Johannes Vermeer en Rembrandt, al is het nog wachten op een anatomische les van dokter Tulp waarop louter het lijk is te zien. Ben Jennings, cartoonist van de Britse krant The Guardian, kwam met een mensenloze Zondagmiddag op het eiland van La Grande Jatte (1886) van Georges Seurat.

Het populairst op internet is een kopie van een Amerikaanse klassieker, The Nighthawks (1942). Ook deze quarantaineversie is al een paar jaar oud en lijkt eigenlijk nauwelijks op het origineel van Edward Hopper. Maar iedereen herkent de verwijzing. Een betere mensloze versie circuleert eveneens, zij het met aanzienlijk minder ‘likes’, ‘hartjes’ of andere tekenen van instemming. Gemaakt door een zekere Nicolas, vijf jaar geleden tijdens tekenles op de middelbare school.

Boven: Botticelli’s geboorte van Venus. Onder: de lege schelp van Ballester

Het meest intrigerend, vind ik zelf, is de quarantainevariant van Francisco Goya’s De derde mei in Madrid. Het origineel uit 1814 verbeeldt de executies een dag na de opstand van de Madrilenen tegen de Fransen, op twee mei van 1808. Zonder de schreeuwende verdoemden en het executiepeloton blijkt er niets over te blijven dan een lamp op de voorgrond en de stad op de achtergrond. En, opvallend genoeg, het bloed van de geëxecuteerden. Hier heeft Ballester dus eigenlijk iets anders gedaan dan ‘verborgen ruimtes’ tonen; hij schilderde De vierde mei in Madrid. De dag na de executies. Onmiskenbaar in de stijl van Goya.