Analyse

EU schiet in zoektocht naar crisisaanpak terug in oude reflexen

Europese Noodmaatregelen Europese lidstaten beloofden in eigen land alles te doen om ondernemers en burgers door de coronacrisis te helpen. Maar waar blijft de Europese aanpak, bijvoorbeeld via noodfonds ESM?

Analisten vrezen dat het ‘pandemie-noodopkoopprogramma’ à 750 miljard euro van de Europese Centrale Bank niet voldoende is om de crisis te bezweren.
Analisten vrezen dat het ‘pandemie-noodopkoopprogramma’ à 750 miljard euro van de Europese Centrale Bank niet voldoende is om de crisis te bezweren. Foto Felix Schmitt

Een economisch cliché dat de afgelopen weken aan inflatie onderhevig was: de bazooka. Overal ter wereld benadrukten overheden de eigen economie, geconfronteerd met de coronacrisis, fors te ondersteunen. Ook in Europa boden landen haast tegen elkaar op met miljardenpakketten om getroffen bedrijven en ondernemers tegemoet te komen. De pakketten tellen in Europees verband op tot circa 1 procent van het gezamenlijk bbp, zo spraken euroministers vorige week af.

Zal het voldoende zijn? Terwijl de voorspellingen pessimistischer worden, groeit de roep om een écht Europees antwoord. Alle nationale pakketten waren immers precies dat: nationaal. Terwijl, zo benadrukken steeds meer economen, een crisis van deze omvang alleen met Europese instrumenten te bestrijden is.

Allereerst omdat er anders simpelweg niet genoeg geld beschikbaar is. De Europese Centrale Bank besloot afgelopen week tot een ‘pandemie-noodopkoopprogramma’ van 750 miljard euro aan staats- en bedrijfsleningen. Maar voldoende is dat niet, vrezen analisten. Duitsland kondigde afgelopen weekend aan 150 miljard euro aan nieuwe schulden te maken en andere landen zullen zeker met soortgelijke bedragen volgen. De ECB zal veel van de nieuwe schulden opkopen, via het noodopkoopprogramma dat ruim 6 procent van het bbp van de eurozone beslaat.

Maar het programma is niet ongelimiteerd. Bovendien is het waarschijnlijk niet goed bruikbaar in een staatsschuldencrisis in één specifiek land, zoals Italië. De ECB kan onder het huidige opkoopprogramma immers niet massaal en gericht Italiaanse schuld opkopen.

Lees ook: Fed kondigt aan te gaan opkopen zonder limiet

„Dit is een Europese crisis. Dat vereist een Europees antwoord”, schreef een groep van honderden economen, onder wie de Franse stereconoom Thomas Piketty, maandag in een open brief waarin gepleit wordt voor de uitgifte van gezamenlijke euro-obligaties. Andere economen, onder wie de Amsterdamse hoogleraar Arnoud Boot, riepen op speciale kredietlijnen te laten lopen via het Europees Stabiliteitsmechanisme.

Verhitte discussies

Maar terwijl oude instrumenten uit de economische crisis worden afgestoft, keren de vertrouwde reflexen terug. Argwaan over verdere Europese integratie tegenover de roep om meer gedeelde solidariteit. En beduchtheid voor het belonen van financiële laksheid, tegenover weerstand zich door anderen de les te laten lezen. Vorige week leidde het tijdens een video-overleg van regeringsleiders tot verhitte discussies. In aanloop naar een nieuwe videoconferentie donderdag groeit de druk.

Het instrument dat het meest voor de hand ligt is het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM), het noodfonds dat tijdens de eurocrisis werd opgetuigd om geld te kunnen lenen aan eurolanden in de problemen. Maandag presenteerde de Europese Commissie daartoe verschillende mogelijkheden. Het ESM heeft nog altijd een leencapaciteit van 410 miljard euro en zou dat via verschillende programma’s beschikbaar kunnen stellen.

Maar daarvoor zal het wel moeten worden omgevormd, zo benadrukte Eurocommissaris Valdis Dombrovskis dit weekend. Het fonds werd immers opgezet om asymmetrische schokken in de eurozone op te vangen, terwijl de coronacrisis in alle landen grote effecten heeft. Bovendien zijn aan een lening door het ESM strenge voorwaarden voor hervormingen verbonden. Maar hoe streng moet je zijn tegen een land dat hulp vraagt om een virus te bestrijden?

Het ESM heeft een leencapaciteit van 410 miljard euro

Als het aan de Commissie ligt krijgt het ESM daarom een nieuwe rol, bijvoorbeeld specifiek voor zorggerelateerde kosten, zonder strenge voorwaarden. Belangrijk voordeel is dat betrokkenheid van het ESM de ECB meer mogelijkheden geeft om één land bij te staan via de gerichte opkoop van staatsschuld.

Maar nog voor er een serieus voorstel op tafel ligt, blijkt hoe explosief de inzet van het ESM is. Het noodfonds is in Italië de afgelopen jaren synoniem geworden voor snoeiharde bezuinigingen en schuldherstructurering. „Het ESM is giftig: als je het aanraakt ben je dood”, zei een Italiaanse ex-minister van Financiën maandag in de Financial Times. Aan de andere kant geldt: hoe soepeler de voorwaarden voor een nieuwe ESM-lening worden, hoe feller de weerstand uit de noordelijke lidstaten. In een Kamerbrief schreef de Nederlandse minister van Financiën Wopke Hoekstra maandag dat Nederland eraan hecht dat voor de inzet van het ESM „een passende vorm van conditionaliteit in acht wordt genomen”. Met andere woorden: Nederland zal niet zomaar akkoord gaan met ongereguleerde inzet van het noodfonds.

Lees ook: NS krijgt in VK steun van Britse overheid

Een zo mogelijk nog gevoeliger voorstel dat de ronde doet is eveneens een oude bekende: eurobonds. Het idee: door gezamenlijke Europese obligaties worden de risico’s gespreid en houden zwakke landen altijd toegang tot de kapitaalmarkt. Vorige week opperden meerdere Europese politici de uitgifte van speciale ‘coronabonds’.

Maar de weerstand in Duitsland en Nederland is groot. Vooral het felle verzet van premier Mark Rutte viel vorige week op. De landen vrezen dat hun eigen kredietwaardigheid eronder leidt als zwakkere eurolanden meeliften. Eerst moeten alle bestaande instrumenten worden ingezet, benadrukken diplomaten. Niet in de laatste plaats omdat zowel inzet van het ESM als mogelijke nieuwe Europese instrumenten naar verwachting op felle weerstand zal stuiten in de nationale parlementen.

Schuldenberg

Diplomaten benadrukken dat dit niet het moment is om landen als Italië en Spanje de les te lezen over hun grote schuldenberg. Maar langlopende wrevel over laks begrotingsbeleid speelt wel degelijk een rol in de Europese dynamiek. Premier Rutte onderstreepte vorige week hoe belangrijk het was dat Nederland „buffers” heeft opgebouwd. „Je ziet dat we nu kunnen gebruiken wat we met 17 miljoen mensen in de afgelopen tien jaar hebben opgebouwd aan ruimte om een crisis op te vangen.” Ook Duitsland toont in reactie op de coronacrisis een zekere tevredenheid: de veel bekritiseerde begrotingsdiscipline komt nu goed van pas. „Tot een paar weken geleden zeiden mensen nog dat wij veel te sterk de hand op de knip hielden”, zei de Duitse minister Olaf Scholz vrijdag. „Nu kan iedereen zien dat wij juist handelden.”

De impliciete boodschap: een stuiver gespaard is er twee gewonnen. In tijden van schaarste wordt duidelijk wie zijn wintervoorraad op orde heeft.

Maar hoe houdbaar is dat in de situatie waarvoor Europa nu staat? „We kunnen niet enerzijds zeggen dat het de meest serieuze crisis is sinds de oorlog”, aldus Eurocommissaris voor economie Paolo Gentiloni dit weekend, „en tegelijk bij ons traditionele Italiaanse, Duitse, Franse of Nederlandse standpunt blijven.”

Het is in de coronacrisis lastiger dan in de schuldencrisis om het ‘eigen schuld’argument te gebruiken

Wat in sommige landen bovendien steekt, is dat pogingen om de afgelopen jaren op Europees niveau geld weg te zetten voor zwaardere tijden steeds stukliepen op verzet van onder meer Nederland en Duitsland. De ‘Hanzeliga’ van minister Wopke Hoekstra werd specifiek opgetuigd om al te wilde plannen voor Europese risicodeling en een gezamenlijk ‘schokfonds’ tegen te houden. Bruno Le Maire, de Franse minister van Financiën en belangrijk voortrekker van zo’n schokfonds, liet de afgelopen weken al meermaals weten dat zo’n instrument nu optimaal van pas was gekomen.

Uiteindelijk zullen ook geopolitieke overwegingen een rol spelen. In Europa keek men de afgelopen week al met ongemak naar hoe China Italië met veel pr-vertoon te hulp schoot. Een Italiaanse opiniepeiling van vorige week baarde in Brussel ook zorgen: 88 procent van de Italianen zou vinden dat de EU te weinig doet om te helpen en het percentage Italianen dat negatief is over het EU-lidmaatschap zou omhoog zijn geschoten.

Bovendien is het in de coronacrisis een stuk lastiger dan in de schuldencrisis om het ‘eigen schuld’-argument te gebruiken. Want kun je landen verwijten zich onvoldoende te hebben voorbereid op een pandemie die niemand zag aankomen?

Dat de Duitse bondskanselier Angela Merkel zich de afgelopen week nog niet openlijk uitsprak, duidt er volgens sommigen op dat ze als het er echt op aankomt Europese instrumenten niet zal blokkeren. Zeker is dat het gevoel voor urgentie misschien nog wel sterker is dan tien jaar geleden. Het whatever it takes dat de afgelopen week ferm uit alle hoofdsteden klonk, zou ook Europese taboes zomaar onder druk kunnen zetten.

M.m.v. Mark Beunderman