Van de in Den Haag veelgehoorde klacht – de EU kost geld – snapt Michael Roth niet veel. „Duitsland en Nederland behoren tot de landen die het meest hebben geprofiteerd van de EU.”

Foto Kenzo Tribouillard/AFP

Interview

Michael Roth: ‘Nettobetaler? Dat zeggen wij niet meer’

Michael Roth De coronacrisis maakt volgens de Duitse staatssecretaris Europese Zaken het belang van een sterke EU duidelijk.

Frugal four. De Duitse staatssecretaris van Europese Zaken Michael Roth heeft het vaak over Oostenrijk, Zweden, Denemarken en Nederland – de lidstaten van de Europese Unie die samen ageren tegen een verhoging van de nieuwe Europese meerjarenbegroting (2021-2027). Maar als Roth erover begint, is het toch vooral om duidelijk te maken dat zijn eigen land, anders dan vaak wordt gedacht, níét bij die ‘zuinige vier’ hoort. „Onder voorwaarden is Duitsland wél bereid tot een groter EU-budget.”

„De natiestaat kan al die grote uitdagingen helemaal niet aan.”

Anderhalve week geleden, in de schaduw van de coronacrisis, was Roth (49) in Den Haag voor een gesprek met de Europa-specialisten in de Tweede Kamer. Zijn boodschap aan Nederland: blijf meedoen. De Duitse sociaal-democraat vroeg Nederland om hulp bij het opnemen van verweesde kinderen uit Griekse opvangkampen – „al zijn het er maar twintig of dertig”. Het kabinet weigert dat stellig. De Duitser riep Nederland ook op de toetredingsonderhandelingen met Noord-Macedonië en Albanië niet langer te blokkeren, omdat alleen door toetreding nieuwe instabiliteit in de westelijke Balkan zou kunnen worden voorkomen. In dit dossier lijkt Den Haag wel bereid om te bewegen.

Lees ook: hoe de top over de Europese begroting in februari mislukte

Ook ten aanzien van de EU-begroting hoopt Roth op een verandering van de „dogmatische positie” die de zuinige vier innemen. Hoe de onderhandelingen verder verlopen, is door de coronacrisis erg onzeker geworden. Het virus eist vrijwel alle politieke aandacht op, ook in de EU. Maar de druk om een snel akkoord te bereiken is volgens Roth groot nu de EU aan de vooravond staat van een harde, onverwachte economische crisis. „Er is nu behoefte aan leiderschap, aan moedige politiek die mensen weet te overtuigen”, zegt Roth. Dus niet eindeloos steggelen over cijfertjes achter de komma, maar „meer flexibiliteit en openheid, om tot een slim compromis te kunnen komen”.

Onzeker vaarwater

Roths speciale aandacht voor Nederland komt niet uit de lucht vallen: medio dit jaar volgt Duitsland Kroatië op voor een half jaar als voorzitter van de EU. Die roulerende verantwoordelijkheid was al spannend, door de wat stuurloze indruk die Duitsland maakt door de onzekerheid over de opvolging van bondskanselier Merkel. En nu komt daar de coronacrisis bij, waardoor Europa opeens in heel onzeker vaarwater is terechtgekomen.

Lees ook: over hoe de EU zich schrap zet voor een economische terugval

Roth relativeert dat vermeende gebrek aan Duits leiderschap: „De Duitse rol is nooit makkelijk. Als we te veel willen, levert dat kritiek op, als we ons inhouden óók. Dat is een ambivalentie waar Duitsland waarschijnlijk nooit meer uit komt. Tegelijkertijd verwachten wij ook van anderen leiderschap: niemand mag in deze onzekere tijden achteroverleunen. Hoe groot een land is, doet eigenlijk niet meer ter zake.”

Politiek, zegt Roth bovendien, is overal lastig geworden. „Er moet tegenwoordig soms maanden worden gewacht op een nieuwe regering. Dat zag je bij ons, in Nederland, Spanje, Zweden, België. En dan zijn er ook nog al die snelle regeringswissels. Ik ben nu zesenhalf jaar in functie en heb vijf Franse collega’s voorbij zien komen. Opbouwen van een werkrelatie is onder zulke grillige omstandigheden gewoon moeilijker geworden.”

Volgens de vurig pro-Europese Roth heeft het politieke midden zelf bijgedragen aan die groeiende instabiliteit, door populisten na te doen. „Mijn advies: doe dat vooral niet. Bestrijd populisten en nationalisten, maar kopieer ze niet inhoudelijk of retorisch. Kiezers zullen zich afwenden, als we blijven doen alsof Europa onderdeel is van het probleem. Het is juist onderdeel van de oplossing. Klimaat, migratie, pandemieën als het coronavirus, de stabiliteit in de omliggende regio’s: de natiestaat kan al die grote uitdagingen helemaal niet aan.”

Vrede en stabiliteit

Als Roth zelf ergens spijt van heeft, is het dat hij die boodschap niet krachtiger heeft verkondigd. „We hebben, ik ook, te lang gepraat over het afstaan van competenties aan Europa. Dat heeft aan de scepsis bijgedragen, want mensen willen liever niks afstaan. Alleen: het is een verkeerde voorstelling van zaken. Het wekt de indruk dat we invloed of controle hebben moeten inleveren, terwijl we die in een geglobaliseerde wereld al lang niet meer hebben. Via Europa hebben we die wél. We verliezen dus niets, maar winnen iets. Europa moet veel meer als winnaarsnarratief worden gebracht.”

Van de in Den Haag veelgehoorde klacht – de EU kost geld – snapt hij niet veel. „We weten van alles de prijs, maar niet de waarde. Veel zaken kun je gewoon niet in geld uitdrukken. Neem vrede en stabiliteit. Of perspectief bieden aan migranten in hun land van herkomst. Of de voordelen die de interne markt oplevert. Duitsland en Nederland behoren tot de landen die het meest hebben geprofiteerd van de EU.”

Het kabinet legt er vaak nadruk op dat Nederland een ‘netto-betaler’ is: het steekt meer geld in de EU dan het terugkrijgt. Roth verwerpt deze visie. „Het is exact het narratief dat we ook lang in Duitsland hebben gehad, maar we hebben er een eind aan gemaakt. Op mijn ministerie circuleert dit begrip al enkele jaren niet meer. Ik neem zelf niet meer deel aan vergaderingen waarvoor ik word uitgenodigd in de hoedanigheid van nettobetaler. Ik hoor liever bij diegenen die in de EU meer willen doen aan innovatie, rechtsstaat of mensenrechten. En ik weet zeker dat Nederland ook tot die club wil behoren.”