Kabinet onderzoekt versnelde sluiting van kolencentrales

Energie Ondanks de coronacrisis wil het kabinet vóór 1 april met nieuwe klimaatmaatregelen komen om aan het Urgenda-vonnis te voldoen. Sluiting van kolencentrales is met afstand het meest effectief.

Kolencentrale op de Maasvlakte. Eerder sprak het ministerie van EZK zich nog tegen vervroegde sluiting uit.
Kolencentrale op de Maasvlakte. Eerder sprak het ministerie van EZK zich nog tegen vervroegde sluiting uit. Foto David van Dam

Het kabinet heeft de afgelopen maanden onderzoek laten doen naar versnelde sluiting van bijna alle Nederlandse kolencentrales die nog draaien. Dat bevestigt het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) na vragen van NRC. Het gaat om centrales op de Maasvlakte en in de Eemshaven.

Het onderzoek is uitgevoerd vanwege het Urgenda-vonnis, dat de Nederlandse staat verplicht uiterlijk in 2020 de uitstoot van broeikasgassen sterk te beperken. Ondanks de coronacrisis wil het kabinet zich aan zijn eerder beloofde planning houden om voor 1 april nieuwe klimaatmaatregelen vanwege het vonnis bekend te maken, aldus een woordvoerder van van Economische Zaken en Klimaat. „Er wordt aan gewerkt om dat nog steeds te halen.”

Twee weken geleden schreef minister Eric Wiebes (EZK, VVD) in een Kamerbrief dat daarbij „maatregelen rond de kolencentrales worden [...] meegewogen”. Ook tijdens de coronacrisis is het overleg over de Urgenda-maatregelen voortgezet, aldus bronnen in Den Haag.

Het Urgenda-vonnis uit 2015 werd in december onherroepelijk na een uitspraak van de Hoge Raad. Het gebiedt de Nederlandse staat de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met ten minste 25 procent te hebben verminderd ten opzichte van 1990. Alleen dan doet de staat genoeg om burgers tegen de gevaren van klimaatverandering te beschermen, oordeelde ook de hoogste rechter in een wereldwijd baanbrekend vonnis.

Pas sinds vorig jaar nam het huidige kabinet een reeks maatregelen naar aanleiding van de rechterlijke uitspraak. Daarvan is de recente sluiting van de Hemwegcentrale, de kolencentrale van Amsterdam, de belangrijkste. Ook vervroegde Wiebes een subsidieronde van 4 miljard euro voor duurzame energie.

54 potentiële maatregelen

Die ingrepen zijn echter onvoldoende om aan de uitspraak te voldoen. Volgens een raming van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) uit december zal de uitstoot aan het eind van dit jaar slechts 20 à 21 procent lager zijn dan in ijkjaar 1990.

Kenners van de energiesector verwachten dat de huidige economische crisis de CO2-uitstoot verder omlaag zal brengen, maar niet genoeg. Bovendien kan zonder klimaatbeleid de uitstoot weer opveren na de economische crisis, terwijl het Urgenda-vonnis juist beoogt burgers te beschermen tegen de „potentieel desastreuze gevolgen” van opwarming.

Volgens bronnen rond het klimaatbeleid heeft het kabinet de afgelopen maanden door onderzoeksbureaus Berenschot en CE Delft vijftig tot honderd potentiële maatregelen laten onderzoeken. Die variëren van ingrepen in de vleessector en ontmoediging van autorijden tot subsidies voor duurzame gebouwen. De Stichting Urgenda, die zelf 54 potentiële maatregelen publiceerde, voerde meerdere besprekingen met de betrokken ministeries.

Als de prognose van het PBL uitkomt – iets wat volgens het planbureau overigens onzeker is – moet het kabinet nog dit jaar de uitstoot van broeikasgas met 10 à 11 miljoen ton verminderen. Dat is erg veel: zo’n grote jaarlijkse afname trad sinds 1990 slechts twee keer op.

Lees ook: Historische klimaatuitspraak, succes niet verzekerd

Sluiting van kolencentrales is met afstand het meest effectief van de nu onderzochte maatregelen. Zulke centrales stoten twee keer zoveel CO2 uit als centrales op aardgas. Sluiting van drie van de vier Nederlandse kolencentrales bespaart 9 miljoen ton CO2, berekende onderzoeksbureau CE Delft in mei 2019 in opdracht van drie belangengroepen. Dat onderzoek kwam al tot de conclusie dat sluiting geen gevaar oplevert voor de levering van stroom.

Hoofdnetbeheerder Tennet rekende in opdracht van EZK al in maart 2019 de sluiting van twee kolencentrales door. Daaruit bleken geen problemen voor de leveringszekerheid. Nu heeft Tennet onderzocht of de stroomlevering bij snelle sluiting van bijna alle centrales gewaarborgd is. Die studie is in februari afgerond. Netbeheerder Tennet noch het ministerie van EZK wil de conclusie bekendmaken.

Uit soortgelijke, recente berekeningen van Tennet blijkt echter dat Nederland en de buurlanden samen over voldoende extra capaciteit beschikken om stroom op te wekken. Wel benadrukt een woordvoerder van Tennet dat bij eventuele sluiting van kolencentrales de afhankelijkheid van de buurlanden toeneemt. „Het is cruciaal dat Nederland [zijn] beleid over beschikbare productiecapaciteit voor elektriciteit met omringende landen bespreekt en afstemt.”

Politieke discussie

Er is al jaren politieke discussie over de toekomst van de drie moderne, grote kolencentrales die in 2015 en 2016 geopend zijn op de Maasvlakte en in de Eemshaven. Minister Wiebes sprak zich tot nog toe consequent uit tegen snelle sluiting van de nieuwe centrales. Vorig jaar noemde hij de conclusie van CE Delft dat de stroomvoorziening op peil blijft een „zeer optimistische aanname”. Ook voerde de minister aan dat als Nederland kolencentrales uitschakelt, „een zeer substantieel deel” (50 tot 70 procent) van de in Nederland bereikte CO2-reductie wordt tenietgedaan doordat centrales in omringende landen, zoals Duitsland, méér gaan uitstoten. Een recent ingevoerde wet verbiedt stoken van kolen in de drie moderne kolencentrales pas vanaf 2030.

Woordvoerders van energiebedrijven RWE en Uniper, de Duitse exploitanten van twee van de nieuwe Nederlandse kolencentrales, zeggen dat hun bedrijven geen recent contact hebben gehad met het ministerie over versnelde sluiting. De derde exploitant, het Duitse Onyx, geeft geen commentaar.

Frans Rooijers, directeur van CE Delft, denkt dat Wiebes nog wacht met ingrijpende maatregelen, zoals sluiting van de kolencentrales. „Ik denk dat hij de huidige situatie zal aangrijpen om geen maatregelen te treffen die partijen raken die toch al last hebben van de economische omstandigheden.”

Lees ook deze reconstructie: Hoe het kon dat Nederland nog zo lang kolencentrales bleef bouwen

Kosten

Uit de berekeningen van het PBL blijkt overigens dat lang niet zeker is of de staat met sluiting van drie kolencentrales aan het Urgenda-vonnis voldoet. Directeur Marjan Minnesma van Urgenda stelt daarom nog veel meer klimaatmaatregelen voor, die samen circa 2 miljard euro zouden kosten. „Vergeleken met de overheidsmaatregelen vanwege het coronavirus gaat het om een klein bedrag.”

Ongetwijfeld zou ook sluiting van kolencentrales de overheid geld kosten voor financiële compensatie. CE Delft berekende vorig jaar dat de exploitanten tot 2030 in totaal zo’n 2 miljard euro aan inkomsten zouden mislopen bij vroegtijdige sluiting. Daar staat tegenover dat de Nederlandse staat bij sluiting circa 1,2 miljard euro aan subsidies kan schrappen voor stoken van houtsnippers in kolencentrales, aldus CE Delft.

Sinds het verschijnen van diens rapport in mei vorig jaar is de situatie overigens sterk veranderd. Eén centrale (die van Onyx) is stuk, en de marktpositie van Europese kolencentrales verslechterde in de tweede helft van 2019 sterk door een combinatie van een lage aardgasprijs en een hoge Europese CO2-prijs.

Anderzijds lijkt de coronacrisis gunstig voor de kolencentrales. Door de schok op de energiemarkt stortte de Europese CO2-prijs de afgelopen weken in van 24 euro naar 15 euro per ton. Sinds bijna twee jaar is vervuilen voor centrales en fabrieken niet meer zo goedkoop geweest.