In gevecht tegen de demonen

Godsdienst Honderden kerken verspreiden het geloof dat wie last heeft van psychische of medische klachten eigenlijk last heeft van ‘demonie’. Hun oplossing: duiveluitdrijving. Soms zelfs bij kinderen.

Na haar ‘dieptegebed’ ging het alleen maar slechter met Tikva. Inmiddels heeft ze meer vrijheid gevonden.
Na haar ‘dieptegebed’ ging het alleen maar slechter met Tikva. Inmiddels heeft ze meer vrijheid gevonden. Foto Annabel Oosteweeghel

‘In het Koninkrijk der Hemelen is er geen ziekte, geen angst, geen coronavirus. En God is ook niet in paniek erover. Hij heeft jou en mij de kracht gegeven om ons te kleden in hemelse autoriteit en te zeggen: ‘STOP! Tot hier, en niet verder. Wij hebben in het natuurlijke geen enkele kracht om dat virus te stoppen. Maar als ‘de vijand’ naar ons kijkt dan ziet hij Christus. Daardoor hebben wij alle macht!”

Aan het woord is voorganger Ben Kroeske van kerk The River in Amsterdam, tijdens zijn dagelijkse dienst via Facebook op 17 maart. Zijn geloofsopvattingen zijn – hoewel niet overal in deze extreme vorm – gemeengoed in honderden kerken in Nederland. In ‘de hemelse gewesten’ zou volgens die leer een strijd woeden. Niet alleen om de zielen van mensen, maar ook om hun welzijn hier op aarde. De boodschap: wie te lijden heeft onder psychische of medische klachten heeft in feite last van ‘demonie’ of ‘geestelijke bindingen’, bijvoorbeeld vanwege ‘onreinheid’ in het voorgeslacht. Van Parkinson tot Gilles de la Tourette, van anorexia tot ‘vastlopen in je leven’: bevrijding en herstel zijn nabij voor wie voldoende gelooft.

Lees ook: Tweede Kamer wil onderzoek naar duiveluitdrijving bij kinderen

Tweede Kamerleden van verschillende partijen zullen deze maandag minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) oproepen onderzoek te doen naar dit fenomeen, nadat ze hoorden dat ook minderjarigen aan deze vorm van gebed worden blootgesteld. Tv-programma De Monitor en NRC spraken meerdere oud-leden van pinksterkerken, waarin de leer en de praktijk van duiveluitdrijving – in eigen jargon: ‘bevrijding van banden’ – een prominente plek inneemt. In de tv-uitzending is onder meer te zien hoe een andere bevrijdingsprediker, Herman Boon, een zaal vol jonge kinderen toespreekt. Boon organiseert onder meer kinderkampen waar kinderen, volgens getuigenissen op zijn eigen website, onder meer leren ‘demonen te verjagen’.

Chinees restaurant

De 36-jarige cartoonist en schrijver Tjarko Evenboer uit Zwolle, geboren in een traditioneel evangelisch gezin, kwam twintig jaar geleden in aanraking met deze kerkstroming. „Als tiener had ik last van angsten, en ik had astma.” Door het bezoeken van conferenties begon hij te geloven dat God hem hiervan wilde bevrijden. „Ik liet voor mij bidden, maar mijn genezing bleef uit. Toen startte een jarenlange zoektocht naar wat ik dan moest doen om wél te ontvangen wat de Bijbel mij beloofde.”

Overal zocht Evenboer naar antwoorden. „Een poster van een draak bij het Chinese restaurant kon al een demon betekenen. Dat leverde een voortdurende innerlijke strijd op. Bij alles dacht ik: is dit het misschien, of is dát het? Waar is mijn spreekwoordelijke draak aan de muur?”

Tikva (25) uit Amersfoort – ze wil haar achternaam liever niet zeggen vanwege haar werk in de jeugdzorg – bracht de eerste zes jaar van haar leven door in zorginstelling Saron in het Twentse Beuningen die inmiddels ter ziele is gegaan. Haar vader begeleidde daar, met alleen bijbelschool als opleiding, psychiatrische patiënten die bij hen op het terrein woonden. Het gezin wist niet beter of ‘de geestelijke wereld’ was overal om hen heen. Als er iemand ziek was, dan was dat een aanval van de duivel om het belangrijke werk van haar vader kapot te maken. Hij was naast zijn werk als pastoraal werker in deze leefgemeenschap ook een veelgevraagd spreker.

In haar woonkamer in Amersfoort toont ze een dagboek waar ze toen als negenjarig meisje in schreef. Daarin beschrijft ze haar mooiste moment met God: „Toen God de duivel uit J. [haar zus] nam en ze van ’m werd verlost.” Ze refereert hier aan een periode waarin haar zus – een jonge tiener nog – drie jaar lang nauwelijks uit bed kwam en niet naar school kon. Toen ze op een dag na gebed weer opstond en weer naar school ging, werd dat in het gezin als een wonder ervaren.

Verwijten

Toen Tikva in de puberteit belandde, begon ze haar ouders te verwijten haar te hebben verwaarloosd. Haar vader was met kerk en werk bezig en onderhield in die jaren een affaire met een door hem „uit de satanskerk bevrijde” cliënt. Haar moeder leed aan depressies. Het ging intussen ook met Tikva slecht. Automutilatie, eetstoornis, spijbelen van school: het verslag van de intake van het dan veertienjarige meisje bij jeugdzorginstelling Altrecht uit 2009, in bezit van NRC, spreekt boekdelen.

Uit correspondentie tussen Tikva en haar vader blijkt dat hij aanvankelijk bij haar aandrong op een behandeling bij Altrecht omdat zij „identiteit” zouden „meenemen in de behandeling” en er veel christenen zouden werken. Parallel aan de intakeperiode begonnen haar gesprekken met Erica Duenk, een pastoraal medewerker die op dat moment aan bevrijdingstherapie doet. Toen haar vader hoorde dat de behandeling bij Altrecht uitgaat van deelname van het hele gezin, weigerde hij de hulp. De therapie gaat dan ook niet door. Daarom adviseerde Altrecht haar huisarts dat de bevrijdingstherapie bij Duenk moest worden geïntensiveerd.

Duenk werkt onder meer met zogeheten ‘dieptegebeden’. Een verslag van zo’n interventie in maart 2009 bij de dan 14-jarige Tikva laat zien hoe Duenk de demonen schreeuwend toespreekt: „Onreine Geest in Tikva, verlaat dit leven. Je bent Tikva kwijt. Ik gebied je om haar leven te verlaten.” In de weken na dit dieptegebed verergerde Tikva’s situatie. Ze schreef Duenk op een gegeven moment een mail waarin ze aangaf niet meer te willen leven. Ook is in haar dagboek uit die dagen te lezen hoe ze droomt van achtervolgingen en bijna-doodervaringen. Het antwoord dat ze kreeg, was steevast dat kennelijk méér onderwijs over bevrijding en méér dieptegebed nodig was.

Omdat de thuissituatie intussen onhoudbaar geworden was – het conflict met haar ouders verdiepte zich – kwam ze in pleeggezinnen terecht. Michael D., een zelfbenoemde ‘profeet van God’ die ze had leren kennen bij een vorig pleeggezin, nam haar begin 2010 op in zijn gezin, nadat hij een visioen daarover had ontvangen. Het bleek het begin van zes jaar misbruik en manipulatie, waarvoor hij uiteindelijk tot veertien maanden celstraf werd veroordeeld. Toen Tikva aangaf naar de politie te willen stappen, werd haar door haar kerk te verstaan gegeven het verhaal in een doofpot te houden.

Op filmbeelden, in bezit van NRC, is te zien hoe Tikva’s pleegvader in de kerk, waar hij tussen 2010 en 2012 samen met haar het jeugdwerk leidde bij jonge kinderen, duivels tracht te bevrijden middels handoplegging en stemverheffingen.

De beelden laten zien dat deze vormen van bevrijdingsgebed in veel pinkster- en evangeliegemeenten ook bij kinderen worden toegepast. Op conferenties over bevrijding komen tot wel vijftienhonderd bezoekers, en in vrijwel alle plaatsen in Nederland zijn wel een pinkster- of volle evangeliegemeente waarin deze opvattingen worden aangeleerd. Hoeveel van deze kerken op deze manier voor kinderen bidden, is volgens deskundigen moeilijk te zeggen.

Tikva vond uiteindelijk haar vrijheid. Op de dansschool bijvoorbeeld, waar ze veel te vinden is. Ze is in de jeugdzorg gaan werken en hoopt dat haar verhaal juist in deze kringen gehoord wordt. „Uiteindelijk ben ik door een jeugdzorginstelling en mijn huisarts, door een gebrek aan kennis, naar een bevrijdingstherapeut verwezen, die zonder enige papieren haar werk kon verrichten. Daar moet iets aan worden gedaan.”

Efteling

Bij Tjarko Evenboer bleven excessen zoals bij Tikva achterwege. Toch werd de angst voor demonen ook bij hem een obsessie. Hij sloeg geregeld aan het ‘dissociëren’ als zijn gedachten daaraan met hem aan de haal gingen. Hij herkent dus de patronen en toont zich niet verbaasd over Tikva’s verhaal. „Als ik terugdenk aan mijn tijd als pinkstergelovige voel ik me een paard dat voortdurend achter een wortel aanrent. Telkens als je bijna bij de wortel bent, blijkt de wortel nét wat verder te liggen. Zo blijf je afhankelijk, niet alleen van God maar ook van de gemeente. Wie kwetsbaar is, is nu eenmaal zéér ontvankelijk voor de belofte van bevrijding. Bij mij leidde het ertoe dat ik weg bleef bij de hulp die ik nodig had en in een spiraal terechtkwam die ik alleen maar als een giftige brainwash kan beschrijven.”

Tjarko Evenboer Annabel Oosteweeghel

Terwijl Evenboer worstelde met psychische klachten als gevolg van zijn strijd tegen demonen, maakte hij ook naam in de pinksterwereld, onder meer met een veel verkocht boek waarin hij bewijs voor een letterlijke zondvloed presenteert. Begin deze maand nam hij publiekelijk afscheid van zijn geloof en de inhoud van zijn boeken, met een post op Facebook. De post vormt het einde van een proces dat zo’n anderhalf jaar geleden begon met een bezoek aan de Efteling. „Voortdurend was ik bezweringen aan het prevelen om mijn angst voor de attracties te bezweren. Tot we op een gegeven moment met wat familieleden een biertje deden. Het was lekker weer, dus we namen er nog een. De bevrijding die tóén over mij heen kwam. Ineens zag ik het: één liter bier geeft meer ontspanning dan twintig jaar vechten tegen demonen.”