Pandemie maakt onderscheid arm en rijk zichtbaar

Ongelijkheid Het coronavirus lijkt rijk en arm even hard te treffen – maar schijn bedriegt. „Er woedt een klassenstrijd en de rijken winnen.”

Jemenitische vrouwen en kinderen in de rij voor een voedselbank. De gezondheidszorg is er uitermate fragiel.
Jemenitische vrouwen en kinderen in de rij voor een voedselbank. De gezondheidszorg is er uitermate fragiel. Foto Yaha Arhab / EPA

Is Covid-19 een ‘democratische’ ziekte, die de machtigen der aarde even hard treft als de armste sloppenwijkbewoners? Op het eerste gezicht lijkt het er wel op. Tal van prominenten bleken na testen het virus onder de leden te hebben.

Een kleine greep uit de wereldwijde ziekenboeg: Michel Barnier, EU-toponderhandelaar voor de Brexit, Friedrich Merz, kandidaat-CDU-leider voor de opvolging van bondskanselier Angela Merkel; Sophie Trudeau, de vrouw van de Canadese premier; een Iraanse vicepresident en twee dozijn Iraanse parlementsleden; filmster Tom Hanks en zijn vrouw; vier spelers van het New Yorkse basketbalteam Brooklyn Nets, Harvey Weinstein en cabaretier Youp van ‘t Hek.

Een virus dat zo besmettelijk is als het coronavirus zal de hele samenleving raken, ongeacht welstand of macht”, zegt Ben Oppenheim in een e-mail op vragen van NRC. Hij is verbonden aan het Amerikaanse bedrijf Metabiota, dat is gespecialiseerd in het analyseren van epidemieën. „Alle rijkdom en macht kunnen nog geen muur opwerpen die dat risico van besmetting volledig uitsluit.”

Dat in eerste instantie juist ook de jetset wordt geraakt, ligt voor de hand. Zij vormen immers de voorhoede in de globalisering, die zich de laatste decennia in rap tempo heeft voltrokken. Zij zaten tot voor een paar weken veel in vliegtuigen en spraken veel mensen met een zelfde kosmopolitische levensstijl. En al sinds de Middeleeuwen is bekend dat met reizen en handel ook besmettelijke ziekten kunnen meeliften, zoals destijds de builenpest. Daarnaast waren het ook de rijken die de hardste klappen opliepen op de instortende aandelenbeurzen als gevolg van de coronacrisis.

Lees ook: Het virus bereikt ook de hoogste machtskringen

Toch vormt het beeld van de rijken die even hard als de armen, of misschien zelfs harder, worden getroffen een karikatuur van de werkelijkheid. Om te beginnen is van rijkeren relatief veel beter bekend of ze wel of niet aan de ziekte lijden. Al was het maar omdat rijke en beroemde mensen veel makkelijker toegang krijgen tot testen, zoals The New York Times vorige week berichtte over de situatie in de Verenigde Staten. Hoewel er daar een schrijnend tekort aan testkits is, werden liefst acht volledige basketbalploegen uit de NBA-competitie voor de zekerheid getest. Het kwam de Brooklyn Nets op een standje van de burgemeester van New York te staan. Ook in Hollywood hebben filmsterren die vrezen voor hun gezondheid veel makkelijker toegang tot testen dan gewone stervelingen.

Liever niet testen

Sommige arme mensen daarentegen, laten zich soms juist liever niet testen. „Ook in China is dat een aanzienlijk risico”, zegt Steve Tsang, hoogleraar aan de Londense School of Oriental and African Studies. „Arme werknemers melden zich niet ziek, omdat ze anders inkomen verliezen en dit kunnen ze zich niet permitteren. In Europa met zijn verzorgingsstaat is dat risico minder groot. De meeste werknemers kunnen het zich daardoor veroorloven zichzelf ziek te melden en te isoleren. Niet voor niets hebben ze nu ook in de VS snel doorbetaling bij ziekte geregeld, omdat ze beseften dat dit een risico vormde.”

Als het virus zich eenmaal enigszins heeft genesteld in een land en het grootste deel van de bevolking aan huis is gekluisterd, manifesteren de sociale en economische verschillen zich ook in andere opzichten weer snel. Dan blijken de rijken veel beter toegerust om zich tegen de ziekte te beschermen dan armen. „De gevolgen van sociale ongelijkheid en onrechtvaardigheid zullen erg zichtbaar zijn nog voor deze pandemie voorbij is”, voorspelt Oppenheim. Of in de woorden van Sarah Jones van New York Magazine: „Er woedt een klassenstrijd en de rijken winnen.

Bij een openbare school in Fairfax, in de VS, worden gratis lunchpaketten uitgedeeld.

Foto Shawn Thew/EPA

Oligarchen

Een schrijnend voorbeeld daarvan vormt Rusland. Het coronavirus is daar weliswaar nog niet wijdverbreid, maar de rijkste families laten in hun fraaie buitenhuizen bij Moskou voor de zekerheid alvast intensive care-units installeren voor privégebruik, met specialisten en al erbij. Ze hebben geen zin zich in staatsziekenhuizen te laten behandelen, mochten ze de ziekte oplopen, meldt The Moscow Times. Voor hun huishospitaal hebben sommige oligarchen de nu wereldwijd fel begeerde ventilatoren voor beademingsapparatuur al op de kop weten te tikken. De rest van de Russen heeft het nakijken.

Ook bij quarantaine zijn de rijken in het voordeel. Het is veel gemakkelijker iemand die in quarantaine moet in een aparte kamer in een groot huis te isoleren dan wanneer je met een hele familie een flatje of zelfs maar één kamer deelt. Ook werken goed opgeleide en doorbetaalde kenniswerkers veel makkelijker door van huis uit, waardoor ze minder kans op besmetting hebben. „Een bouwvakker of iemand aan een lopende band in een fabriek of iemand die maaltijden aan huis bezorgt, heeft die luxe niet”, zegt Tsang. Rijkere mensen kunnen zo nodig ook met de eigen auto gaan, terwijl armen zijn aangewezen op het openbaar vervoer.

Een cruciaal verschil is ook dat de welgestelden veel grotere financiële reserves hebben zo’n pandemie te overleven. Dit is ook de les uit China, dat tot dusverre de meeste ervaring heeft opgedaan met Covid-19 en de gevolgen daarvan. „De armen in China zijn keihard geraakt”, aldus Tsang. „Miljoenen arme mensen zijn platzak en zitten financieel aan de grond. Stel je voor dat je een restaurantje had in Wuhan en je moest plotseling meer dan twee maanden dicht. Dat houd je niet lang vol. Of je bent een arbeidsmigrant van het platteland in een grote stad en krijgt plotseling niets meer betaald. Dan kan je de huur van je kamer niet meer betalen. Op dit moment zijn ook de schuldeisers nog aan huis gekluisterd door de lockdown die in veel gebieden nog niet is opgeheven maar als die voorbij is, komen ze de migranten zeker achtervolgen.”

Rijkeren beschikken ook meestal over meer mogelijkheden uit een kritiek gebied te vluchten, bij voorbeeld naar een tweede huis. Ook als dat eigenlijk niet meer mag, zien zij vaak kans via bevriende connecties of omkoping van de autoriteiten alsnog weg te komen. Dit gebeurde onder meer in China, Rusland en Iran.

Lees ook: Snel maar heel streng - zo damde Taiwan het virus in

Zonder school geen lunch

Ook in de VS deden de afgelopen weken de klasseverschillen zich meteen gelden. Rijke ouders met kinderen op dure privéscholen trokken direct aan de bel over de risico’s van het coronavirus en drongen met succes aan op sluiting van de scholen. Openbare scholen bleven langer open, met dus een grotere kans op besmetting. De reden om ze langer open te houden, was dat veel arme kinderen op school een lunch krijgen. Als de school zou sluiten, zou een deel van hen zonder lunch komen te zitten. Met dat laatste worden ook kinderen van arme Britten geconfronteerd, nu ook daar de scholen zijn dichtgegaan. En online huiswerk maken is niet voor alle kinderen in arme gezinnen even goed mogelijk.

Op landelijk niveau valt een soortgelijk patroon te ontwaren. In eerste instantie lijkt het virus ontwikkelde, rijke landen even hard of zelfs harder te treffen dan armere staten. In sommige Aziatische en Latijns-Amerikaanse landen werden Europese toeristen plotseling als melaatsen behandeld. Dat was even wennen. Het welvarende Westen was immers besmettelijke ziekten als cholera en tyfus uitsluitend gaan associëren met arme landen. In een door oorlog geteisterd land als Jemen kon cholera misschien voor een slachting zorgen maar niet bij ons, was de gedachte. Daar waren zulke ziektes immers sinds de negentiende eeuw geleidelijk aan steeds verder teruggedrongen, tot ze uiteindelijk geheel waren verdreven.

„Ook bij de recente ebola-uitbraak in West-Afrika en Congo konden mensen in het Westen nog denken dat het wel losliep met de risico’s voor henzelf”, zegt Stefan Kaufmann, hoogleraar immunologie aan het Max Planck-instituut in Berlijn via de telefoon. „Dat speelde zich af in arme landen met een gebrekkige gezondheidsinfrastructuur en de ziekte kon worden ingedamd. Maar het coronavirus respecteert geen grenzen. In dat opzicht zou je het inderdaad enigszins democratisch kunnen noemen.”

De blijvende kwetsbaarheid van de ontwikkelde landen neemt niet weg dat armere landen naar alle waarschijnlijkheid nog veel hardere klappen zullen krijgen. Al in 2006 becijferden medische deskundigen van Harvard dat bij een soortgelijk virus als dat van de Spaanse griep, die in 1918 en 1919 miljoenen in Europa en de VS het leven kostte, wereldwijd 62 miljoen doden zouden vallen. Van al die doden zou 96 procent in landen met een laag inkomen vallen, voorspelden zij.

Een Rus probeert zich te beschermen tegen het virus.

Foto AFP

Grote verschillen

„Ook met het coronavirus zullen er op langere termijn grote verschillen gaan optreden”, zegt hoogleraar Kaufmann. „In armere landen zonder een goede gezondheidszorg zal de ziekte zich veel makkelijker kunnen verspreiden. Daar kunnen ze ook minder mensen testen. Hoe beter de gezondheidszorg, hoe minder doden er zullen vallen.”

Dit is slecht nieuws voor dichtbevolkte landen als India en Egypte, waar de ziekte inmiddels is opgedoken en de gezondheidszorg voor het merendeel van de bevolking van zeer povere kwaliteit is. Om maar te zwijgen van landen als Syrië en Jemen, waar de bevolking na jaren van oorlog al op zijn tandvlees loopt en de gezondheidszorg uitermate fragiel is.

Een andere les is dat het loont je snel en goed voor te bereiden op deze pandemie. Anders dan de VS en veel Europese landen wisten bij voorbeeld Taiwan, Singapore, Hongkong en Zuid-Korea zo de schade tot nu toe te beperken. Ook minder welvarende landen kunnen daarmee succes boeken. „Thailand zag vroege coronagevallen en was in staat die doelmatig op te sporen en zo de eerste verspreiding tegen te gaan”, zegt Oppenheim. „omdat het had geïnvesteerd in een goede voorbereiding, met name in waakzaamheid en de capaciteit om diagnoses te stellen. Het toont dat politieke wil en concentreren op voorbereiding van kritiek belang is: veel rijke landen misten die twee ingrediënten, wat een reëel gevaar betekent voor hen en hun bevolking.”

Ten slotte zijn er ook een paar potentiële lichtpunten voor die arme landen in de coronacrisis. Ten eerste overlijden er tot nu toe vooral mensen van boven de zeventig aan en de meeste, minder ontwikkelde landen hebben juist een jonge bevolking met relatief weinig ouderen. Kaufmann wijst op nog een andere factor voor minder ontwikkelde landen met een warm klimaat. „We weten nog niet of landen waar de temperatuur hoger ligt in het voordeel zijn”, zegt Kaufmann. „Sommige virussen worden minder actief bij hogere temperaturen.”